uyghur pochtisi, 13-dékabir
hebibulla izchi

yawrupa ittipaqining xitaydiki wekiller ömiki 2025-yilliq xelq’ara insan heqliri küni munasiwiti bilen, xitaydiki insan heqliri depsendichilikliri heqqide bayanat élan qilip, xitayning uyghur, tibet, mongghul , xitay xiristiyaliri, xitay démokratliri we falin’gung muritlirigha qaratqan insan heqliri depsendichiliklirini eyiplep, xitayni xelq’ara kishilik hoquq ehdinamisige ré’aye qilishqa chaqiriq qilghan.
yawrupa ittipaqi bu bayatta yawropa ittipaqi shertnamisining 21-maddisigha asasen, ittipaqning tashqi herikitige yétekchilik qilidighan pirinsiplarni, jümlidin «insan heqliri we asasiy erkinliklerning omumyüzlük we ayrilmasliqi, shundaqla insanning izzet-hörmitige hörmet qilish, barawerlik we ittipaqliq pirinsipliri» ni qayta tekitlep, türmidiki doxtur gülshen abbas, dunya uyghur qurultiyining sabiq re’is dolqun eysaning akisi yalqun eysa, inisi xushtar eysa we studént kamile wahit qatarliq 50 ke yéqin tutqunning ismini tilgha élip, xitay hökümitini ularni shertsiz qoyup bérishke chaqirghan.

yawrupa ittipaqining mezkur bayanatida, ötken bir yilda insan heqliri mesiliside xitay bilen bolghan alaqining dawamlashqanliqini, 2025-yili iyulda ötküzülgen 25-nöwetlik yawrupa ittipaqi-xitay bashliqlar yighinida, shundaqla b d t insan heqliri kéngishining 59- we 60-nöwetlik yighinlirida insan heqliri mesililirini üzlüksiz otturigha qoyup kelgenlikini, emma epsuslinarliqi, xitaydiki insan heqliri omumiy ehwalida héchqandaq mahiyetlik yaxshilinish alametliri körülmigenlikini otturigha qoyghan.

yawrupa ittipaqi wekiller ömiki bu heqte mundaq dégen: «biz barliq insan heqliri, puqraliq, medeniyet, iqtisadiy, ijtima’iy we siyasiy hoquqlarni qollaymiz hemde xitay imza qoyghan xelq’ara ehdiname, puqraliq we siyasiy hoquqlar toghrisidiki xelqara pirinsip we b. d. t insan heqliri ehdinamisige ri’aye qilishning muhimliqini tekitleymiz. shundaqla, yawrupa ittipaqi xitayning uyghur, tibet we mungghul qatarliq milletlerning asasiy erkinliklirini jari qildurush we her qaysi milletlerning öz medeniyitidin behrimen bolush, öz tilini ishlitish hoquqigha bolghan sistémiliq we qattiq cheklimilerdin, jümlidin ma’arip sahesidin qattiq endishe qilidu. bu cheklimiler medeniyetning yoqilishigha xewp yetküzidu. birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq komtéti teripidin élan qilin’ghan bahalash qatarliq nurghun ishenchlik doklatlarda uyghur rayonidiki weziyet yenila jiddiy bolup, xitay hökümitining bu rayondiki zulumliri insan heqliri aliy komissarliqi teripidin xelq’ara jinayet, bolupmu insaniyetke qarshi jinayet shekillendürishi mumkin bolghan éghir insan heqliri depsendichiliki dep körsitildi. bu doklatlarda diniy pa’aliyetlerni keng kölemde kontrol qilish, diniy mu’esselerni nazaret qilishni kücheytish we mejburiy yataqliq mekteplerni yolgha qoyush qatarliq ehwallar xatirilen’gen bolup, bu mekteplerde tibet baliliri a’ilisidin ayrilip, asasliqi xitay tilida terbiyeliniwatidu. yawrupa ittipaqi mejburiy emgek we dölet teripidin mejburiy emgekke yötkesh pilanliri toghrisidiki xewerlerning dawamlishiwatqanliqidin qattiq endishe qilidu. yawrupa ittipaqi xitayni ölüm jazasini toxtitishqa, jazalarni tekshürüsh we délolarni doklat qilish üchün qattiq we ashkara tertiplerni qollinishqa we axirida bu qayturghili bolmaydighan emeliyetni bikar qilishqa chaqiridu. biz insan heqlirini qoghdighuchilar, adwukatlar, zhurnalistlar we asasiy hoquqlarni ijra qilghanliqi yaki qoghdighanliqi üchün basturushqa duch kelgen barliq kishiler bilen qet’iy bir terepte turimiz. xitayda öz pikrini bildürgen shexsler dawamliq bésimgha uchrash, qorqutulush, tajawuzchiliqqa uchrash, cheklinish, öyide réjimgha élinish, qanunsiz tutup turulush, qiyin-qistaqqa élinish, nachar mu’amilige uchrash we mejburiy ghayib qiliwétilish qatarliq qilmishlargha duch kéliwatidu. yawrupa ittipaqi xitayni qanunning nopuzini saqlashqa we hemmeylen üchün adil sot we qanuniy tertipke kapaletlik qilishqa chaqiridu. insan heqlirini qoghdighuchilar we ularning a’ililirige qaritilghan bésimni öz ichige alghan xalighanche tutup turush, qiynash we bashqa insaniyetke xilap mu’amililerge da’ir eyibleshlerge qarita omumyüzlük, biterep tekshürüsh élip bérilishi kérek. barliq tutup turulghanlar özlirining qanuniy wekilini talliyalaydighan, yéterlik dawalinishqa érisheleydighan we tughqanliri bilen da’im alaqilishalaydighan bolushi kérek. birleshken döletler teshkilatining alahide tertipliri mejburiy tutup turush yaki nazaret astida a’ilisidin, jem’iyettin ayréwétish qatarliqlarni mejburiy ghayib qiliwétishning bir shekli dep bahalighan. qiynash, nachar mu’amile qilish we mejburiy yaki téléwiziyede iqrar qildurush xelq’ara qanun’gha éghir derijide xilap qilmish hésablinidu we pütünley yoqitilishi kérek.»
yawrupa ittipaqi wekiller ömiki mezkur bayanatta gülshen abbas, anya séngdra, ekper eset, chadrél rinpochi, rahile dawut, xushtar eysa, yalqun eysa, tash dorjé, tashpolat tiyp, saxarof mukapatigha érishken ilxam toxti, kamile wahtlarning mesilisige dawamliq köngül bölüwatqanliqini tekitlep, xitaydiki söz erkinliki, taratqularning musteqilliqi we uchurlargha érishish erkinliki qatarliqlarning chekliniwatqanliqini, halbuki bu erkinliklerning jawabkarliq we ünümlük bashqurushni kapaletlendürüshte muhim rol oynaydighanliqini eskertip ötken.
yawrupa wekiller ömiki bu bayanatta yene: «xitayda torni keng kölemde kontrol qilish, reqemlik supilarni kücheytish, ijtima’iy sezgür mesililerni öz ichige alghan mezmunlarni öchürüsh we ishletküchilerni resmiy bayanlargha maslishishqa mejburlash arqiliq söz erkinlikini basturush dawamlishiwatidu. zhurnalistlar, bashqa taratqu xizmetchiliri we bilogchilar kespiy wezipisini ada qilghanliqi üchünla qorqutush, nazaret qilish, qolgha élish, eyiblesh we qattiq jazalashlargha duch kéliwatidu. zhurnalistlar chet ellik hemkarlashquchilirini öz ichige alghan barliq söhbetdashlar bilen öch élishtin qorqmighan halda erkin körüshelishi kérek. chet ellik muxbirlarmu bésim, nazaret qilish, xewer qilishqa tosqunluq qilish we wiza éniqsizliqi qatarliq cheklime muhitida pa’aliyet élip bériwatidu, bu qet’iy toxtutulushi kérek» dégenlerni otturigha qoyup, xitay hükümitini söz erkinliki we puqralarning namayish qilish hoquqigha hörmet qilishqa chaqirghan.