уйғур почтиси, 13-декабир
һәбибулла изчи
йаврупа иттипақиниң хитайдики вәкилләр өмики 2025-йиллиқ хәлқъара инсан һәқлири күни мунасивити билән, хитайдики инсан һәқлири дәпсәндичиликлири һәққидә байанат елан қилип, хитайниң уйғур, тибәт, моңғул , хитай хиристийалири, хитай демократлири вә фалингуң муритлириға қаратқан инсан һәқлири дәпсәндичиликлирини әйипләп, хитайни хәлқъара кишилик һоқуқ әһдинамисигә реъайә қилишқа чақириқ қилған.
йаврупа иттипақи бу байатта йавропа иттипақи шәртнамисиниң 21-маддисиға асасән, иттипақниң ташқи һәрикитигә йетәкчилик қилидиған пиринсипларни, җүмлидин «инсан һәқлири вә асасий әркинликләрниң омумйүзлүк вә айрилмаслиқи, шундақла инсанниң иззәт-һөрмитигә һөрмәт қилиш, баравәрлик вә иттипақлиқ пиринсиплири» ни қайта тәкитләп, түрмидики дохтур гүлшән аббас, дунйа уйғур қурултийиниң сабиқ рәъис долқун әйсаниң акиси йалқун әйса, иниси хуштар әйса вә студент камилә ваһит қатарлиқ 50 кә йеқин тутқунниң исмини тилға елип, хитай һөкүмитини уларни шәртсиз қойуп беришкә чақирған.
йаврупа иттипақиниң мәзкур байанатида, өткән бир йилда инсан һәқлири мәсилисидә хитай билән болған алақиниң давамлашқанлиқини, 2025-йили ийулда өткүзүлгән 25-нөвәтлик йаврупа иттипақи-хитай башлиқлар йиғинида, шундақла б д т инсан һәқлири кеңишиниң 59- вә 60-нөвәтлик йиғинлирида инсан һәқлири мәсилилирини үзлүксиз оттуриға қойуп кәлгәнликини, әмма әпсуслинарлиқи, хитайдики инсан һәқлири омумий әһвалида һечқандақ маһийәтлик йахшилиниш аламәтлири көрүлмигәнликини оттуриға қойған.
йаврупа иттипақи вәкилләр өмики бу һәқтә мундақ дегән: «биз барлиқ инсан һәқлири, пуқралиқ, мәдәнийәт, иқтисадий, иҗтимаъий вә сийасий һоқуқларни қоллаймиз һәмдә хитай имза қойған хәлқъара әһдинамә, пуқралиқ вә сийасий һоқуқлар тоғрисидики хәлқара пиринсип вә б. д. т инсан һәқлири әһдинамисигә риъайә қилишниң муһимлиқини тәкитләймиз. шундақла, йаврупа иттипақи хитайниң уйғур, тибәт вә муңғул қатарлиқ милләтләрниң асасий әркинликлирини җари қилдуруш вә һәр қайси милләтләрниң өз мәдәнийитидин бәһримән болуш, өз тилини ишлитиш һоқуқиға болған системилиқ вә қаттиқ чәклимиләрдин, җүмлидин маъарип саһәсидин қаттиқ әндишә қилиду. бу чәклимиләр мәдәнийәтниң йоқилишиға хәвп йәткүзиду. бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ комтети тәрипидин елан қилинған баһалаш қатарлиқ нурғун ишәнчлик доклатларда уйғур районидики вәзийәт йәнила җиддий болуп, хитай һөкүмитиниң бу райондики зулумлири инсан һәқлири алий комиссарлиқи тәрипидин хәлқъара җинайәт, болупму инсанийәткә қарши җинайәт шәкилләндүриши мумкин болған еғир инсан һәқлири дәпсәндичилики дәп көрситилди. бу доклатларда диний паъалийәтләрни кәң көләмдә контрол қилиш, диний муъәссәләрни назарәт қилишни күчәйтиш вә мәҗбурий йатақлиқ мәктәпләрни йолға қойуш қатарлиқ әһваллар хатириләнгән болуп, бу мәктәпләрдә тибәт балилири аъилисидин айрилип, асаслиқи хитай тилида тәрбийәлиниватиду. йаврупа иттипақи мәҗбурий әмгәк вә дөләт тәрипидин мәҗбурий әмгәккә йөткәш пиланлири тоғрисидики хәвәрләрниң давамлишиватқанлиқидин қаттиқ әндишә қилиду. йаврупа иттипақи хитайни өлүм җазасини тохтитишқа, җазаларни тәкшүрүш вә делоларни доклат қилиш үчүн қаттиқ вә ашкара тәртипләрни қоллинишқа вә ахирида бу қайтурғили болмайдиған әмәлийәтни бикар қилишқа чақириду. биз инсан һәқлирини қоғдиғучилар, адвукатлар, журналистлар вә асасий һоқуқларни иҗра қилғанлиқи йаки қоғдиғанлиқи үчүн бастурушқа дуч кәлгән барлиқ кишиләр билән қәтъий бир тәрәптә туримиз. хитайда өз пикрини билдүргән шәхсләр давамлиқ бесимға учраш, қорқутулуш, таҗавузчилиққа учраш, чәклиниш, өйидә реҗимға елиниш, қанунсиз тутуп турулуш, қийин-қистаққа елиниш, начар муъамилигә учраш вә мәҗбурий ғайиб қиливетилиш қатарлиқ қилмишларға дуч келиватиду. йаврупа иттипақи хитайни қанунниң нопузини сақлашқа вә һәммәйлән үчүн адил сот вә қануний тәртипкә капаләтлик қилишқа чақириду. инсан һәқлирини қоғдиғучилар вә уларниң аъилилиригә қаритилған бесимни өз ичигә алған халиғанчә тутуп туруш, қийнаш вә башқа инсанийәткә хилап муъамилиләргә даъир әйибләшләргә қарита омумйүзлүк, битәрәп тәкшүрүш елип берилиши керәк. барлиқ тутуп турулғанлар өзлириниң қануний вәкилини таллийалайдиған, йетәрлик давалинишқа еришәләйдиған вә туғқанлири билән даъим алақилишалайдиған болуши керәк. бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң алаһидә тәртиплири мәҗбурий тутуп туруш йаки назарәт астида аъилисидин, җәмъийәттин айреветиш қатарлиқларни мәҗбурий ғайиб қиливетишниң бир шәкли дәп баһалиған. қийнаш, начар муъамилә қилиш вә мәҗбурий йаки телевизийәдә иқрар қилдуруш хәлқъара қанунға еғир дәриҗидә хилап қилмиш һесаблиниду вә пүтүнләй йоқитилиши керәк.»
йаврупа иттипақи вәкилләр өмики мәзкур байанатта гүлшән аббас, анйа сеңдра, әкпәр әсәт, чадрел ринпочи, раһилә давут, хуштар әйса, йалқун әйса, таш дорҗе, ташполат тийп, сахароф мукапатиға еришкән илхам тохти, камилә ваһтларниң мәсилисигә давамлиқ көңүл бөлүватқанлиқини тәкитләп, хитайдики сөз әркинлики, таратқуларниң мустәқиллиқи вә учурларға еришиш әркинлики қатарлиқларниң чәклиниватқанлиқини, һалбуки бу әркинликләрниң җавабкарлиқ вә үнүмлүк башқурушни капаләтләндүрүштә муһим рол ойнайдиғанлиқини әскәртип өткән.
йаврупа вәкилләр өмики бу байанатта йәнә: «хитайда торни кәң көләмдә контрол қилиш, рәқәмлик супиларни күчәйтиш, иҗтимаъий сәзгүр мәсилиләрни өз ичигә алған мәзмунларни өчүрүш вә ишләткүчиләрни рәсмий байанларға маслишишқа мәҗбурлаш арқилиқ сөз әркинликини бастуруш давамлишиватиду. журналистлар, башқа таратқу хизмәтчилири вә билогчилар кәспий вәзиписини ада қилғанлиқи үчүнла қорқутуш, назарәт қилиш, қолға елиш, әйибләш вә қаттиқ җазалашларға дуч келиватиду. журналистлар чәт әллик һәмкарлашқучилирини өз ичигә алған барлиқ сөһбәтдашлар билән өч елиштин қорқмиған һалда әркин көрүшәлиши керәк. чәт әллик мухбирларму бесим, назарәт қилиш, хәвәр қилишқа тосқунлуқ қилиш вә виза ениқсизлиқи қатарлиқ чәклимә муһитида паъалийәт елип бериватиду, бу қәтъий тохтутулуши керәк» дегәнләрни оттуриға қойуп, хитай һүкүмитини сөз әркинлики вә пуқраларниң намайиш қилиш һоқуқиға һөрмәт қилишқа чақирған.
