amérika, en’gliye, yaponiye qatarliq döletler birleshme bayanatta xitayning mejburiy emgek, qiyin-qistaq we medeniyet yoqitish siyasetlirini resmiy eyiblep, barliq siyasiy mehbuslarni qoyup bérishke chaqirdi.
uyghur pochtisi
özgür uyghur, 2025-noyabir-25
asasliq nuqtilar:
- 15 dölet xitayning uyghur, tibet, falun’gung muritliri we xiristiyanlargha qaratqan keng kölemlik insan heqlirige xilap siyasetlirini eyiblep, qamalghanlarni derhal qoyup bérishke chaqirdi.
- pakit : birleshme bayanatta «ishenchlik doklatlar» gha asaslinip, asassiz qamaqqa élish, balilarni a’ilisidin ayrish we medeniyet miraslirini weyran qilish qatarliq jinayetler tilgha élindi.
- qsqa tehlil: gerche yéqinqi mezgillerde xelq’ara jem’iyetning uyghurlargha nisbeten qollishi suslashqandek körünsimu, emme bu heriket uyghur mesilisining dawamliq küntertiptin qalmighanliqini körsitidu.
bu bayanatta mundaq déyilgen:
«ishenchlik doklatlarda körsitilishiche, xitayda dawamliq halda asassiz qamaqqa élish, mejburiy emgekke sélish, qanunsiz yaki asassiz halda xelqni nazaret qilish, shundaqla diniy we medeniyet heriketlirini cheklesh qatarliq ehwallar mewjut. étnik we diniy az sanliq guruppilar (bolupmu uyghurlar we bashqa musulman az sanliqlar, xiristiyanlar, tibetler, falun’gung muritliri we bashqilar) balilarni a’ilisidin ayrip mektep we yataqlargha orunlashturush, qiyin-qistaqqa élish we medeniyet miraslirini weyran qilish arqiliq nishanliq basturushqa duch kelgen. biz yene xongkongda uzundin dawam qilip kelgen puqralar erkinliki we qanun-tüzümning dawamliq depsende qilinishi, shundaqla xongkong sirtidiki kishilerge erkin sözlesh hoquqini ijra qilghanliqi üchün tutush buyruqliri chiqirilishi we ularni tutushqa mukapat élan qilinishi toghrisida endishe qilidighanliqimizni bildürimiz.
xitay hökümitining tekshürüsh we nazaret qilis sistémiliri torda we tor sirtida uchurlarni kontrol qilip we ammiwi munazirini cheklep, hökümetning teshwiqatigha jeng élan qilghuchilarni jazalimaqta. zhurnalistlar, insan heqliri qoghdighuchiliri we adwokatlarni basturush hemde chégradin halqighan basturush siyasetliri xelqning awazini bésiqturushni meqset qilghan puqralarni qorqutush muhitini téximu kücheytmekte. bu xil qilmishlar ishenchni sunduridu hemde yer shari xaraktérlik muqimliq we insaniy tereqqiyatni saqlap turushtiki asasiy pirinsiplargha biwasite xilap.
biz xitay xelq jumhuriyitini qanunluq idare qilishqa we yer shari xaraktérlik ishenchning asasi bolghan insan heqliri we tüp erkinliklirini yürgüzgenliki üchün adaletsiz qamaqqa élin’ghan barliq kishilerni qoyup bérishke we xelq’ara qanun astidiki mejburiyetlirige toluq emel qilishqa chaqirimiz.»
imza qoyghuchi döletlerning tizimliki:
albaniye, awstraliye, en’gliye chéxiye, éstoniye, isra’iliye, yaponiye, latwiye, litwaniye, shimaliy makédoniye, palaw, paragway, san marino, ukra’ina, amérika qoshma shtatliri.
xitay hökümitining inkar qilishi we uninggha reddiye
xitay hökümiti b d t insan heqlirige qarap chiqish muhakime yighinida, özining uyghurlargha qaratqan bastursh we qirghinchiliq siyasetlirini qet’iy inkar qilishni dawamlashturmaqta. uyghur pochtisining igilishiche, bu yighinda dunya uyghur qurultiyining mu’awin re’isi zumret’ay erkin we amérika uyghur birleshmisining wekili zilale memet qatarliq pa’aliyetchiler söz qilip, xitayning bu inkarchiliqigha küchlük reddiye qayturghan.
irqiy qirghinchiliq dep atashning küchlük pakitliri
xitay hökümitining uyghurlargha qaratqan basturush siyasetliri keng kölemde xewer qilin’ghan we ispatlan’ghan bolup, musteqil tetqiqatchilar, uyghur shahitlarning guwahliqliri we xitayning ichki höjjetlirige asaslan’ghanda, xitayning uyghurlarni we bashqa türkiy xelqlerni keng kölemde qamaqqa élish, mejburiy tughmas qiliwétish, medeniyet we diniy étiqadni sistémiliq cheklesh we serxillirini tutqun qilish qilmishliri ashkarilan’ghan. bu qilmishlar 1948-yili birleshken döletler teshkilati maqullighan »irqiy qirghinchiliqni cheklesh we uning aldini élish ehdinamisi«de békitilgen irqiy qirghinchiliqning ölchemlirige uyghurn bolghanliqi üchün, amérika qatarliq on’gha yéqin dölet xitayning bu qilimishlirini irqiy qirghinchiliq yaki insaniyetke qarshi jinayet dep étirap qilghan. shundaqla, 2022-yili b d t élan qilghan uyghurlar heqqidiki mexsus doklatta, xitayning qilmishliri «insaniyetke qarshi jinayetlerni shekillendürüshi mumkin» dep alahide eskertilgen.
özgür uyghur uyghur pochtisigha yéngi qoshulghan eza bolup, u siyaset kespide oqughan. u, uyghur pochtisining xelq’ara siyasetke a’it xewer-maqalilirini yazidu.
