америка, әнглийә, йапонийә қатарлиқ дөләтләр бирләшмә байанатта хитайниң мәҗбурий әмгәк, қийин-қистақ вә мәдәнийәт йоқитиш сийасәтлирини рәсмий әйибләп, барлиқ сийасий мәһбусларни қойуп беришкә чақирди.
уйғур почтиси
өзгүр уйғур, 2025-нойабир-25
асаслиқ нуқтилар:
- 15 дөләт хитайниң уйғур, тибәт, фалунгуң муритлири вә хиристийанларға қаратқан кәң көләмлик инсан һәқлиригә хилап сийасәтлирини әйибләп, қамалғанларни дәрһал қойуп беришкә чақирди.
- пакит : бирләшмә байанатта «ишәнчлик доклатлар» ға асаслинип, асассиз қамаққа елиш, балиларни аъилисидин айриш вә мәдәнийәт мираслирини вәйран қилиш қатарлиқ җинайәтләр тилға елинди.
- қсқа тәһлил: гәрчә йеқинқи мәзгилләрдә хәлқъара җәмъийәтниң уйғурларға нисбәтән қоллиши суслашқандәк көрүнсиму, әммә бу һәрикәт уйғур мәсилисиниң давамлиқ күнтәртиптин қалмиғанлиқини көрситиду.
бу байанатта мундақ дейилгән:
«ишәнчлик доклатларда көрситилишичә, хитайда давамлиқ һалда асассиз қамаққа елиш, мәҗбурий әмгәккә селиш, қанунсиз йаки асассиз һалда хәлқни назарәт қилиш, шундақла диний вә мәдәнийәт һәрикәтлирини чәкләш қатарлиқ әһваллар мәвҗут. етник вә диний аз санлиқ гуруппилар (болупму уйғурлар вә башқа мусулман аз санлиқлар, хиристийанлар, тибәтләр, фалунгуң муритлири вә башқилар) балиларни аъилисидин айрип мәктәп вә йатақларға орунлаштуруш, қийин-қистаққа елиш вә мәдәнийәт мираслирини вәйран қилиш арқилиқ нишанлиқ бастурушқа дуч кәлгән. биз йәнә хоңкоңда узундин давам қилип кәлгән пуқралар әркинлики вә қанун-түзүмниң давамлиқ дәпсәндә қилиниши, шундақла хоңкоң сиртидики кишиләргә әркин сөзләш һоқуқини иҗра қилғанлиқи үчүн тутуш буйруқлири чиқирилиши вә уларни тутушқа мукапат елан қилиниши тоғрисида әндишә қилидиғанлиқимизни билдүримиз.
хитай һөкүмитиниң тәкшүрүш вә назарәт қилис системилири торда вә тор сиртида учурларни контрол қилип вә аммиви муназирини чәкләп, һөкүмәтниң тәшвиқатиға җәң елан қилғучиларни җазалимақта. журналистлар, инсан һәқлири қоғдиғучилири вә адвокатларни бастуруш һәмдә чеградин һалқиған бастуруш сийасәтлири хәлқниң авазини бесиқтурушни мәқсәт қилған пуқраларни қорқутуш муһитини техиму күчәйтмәктә. бу хил қилмишлар ишәнчни сундуриду һәмдә йәр шари характерлик муқимлиқ вә инсаний тәрәққийатни сақлап туруштики асасий пиринсипларға биваситә хилап.
биз хитай хәлқ җумһурийитини қанунлуқ идарә қилишқа вә йәр шари характерлик ишәнчниң асаси болған инсан һәқлири вә түп әркинликлирини йүргүзгәнлики үчүн адаләтсиз қамаққа елинған барлиқ кишиләрни қойуп беришкә вә хәлқъара қанун астидики мәҗбурийәтлиригә толуқ әмәл қилишқа чақиримиз.»
имза қойғучи дөләтләрниң тизимлики:
албанийә, австралийә, әнглийә чехийә, естонийә, исраъилийә, йапонийә, латвийә, литванийә, шималий македонийә, палав, парагвай, сан марино, украъина, америка қошма штатлири.
хитай һөкүмитиниң инкар қилиши вә униңға рәддийә
хитай һөкүмити б д т инсан һәқлиригә қарап чиқиш муһакимә йиғинида, өзиниң уйғурларға қаратқан бастурш вә қирғинчилиқ сийасәтлирини қәтъий инкар қилишни давамлаштурмақта. уйғур почтисиниң игилишичә, бу йиғинда дунйа уйғур қурултийиниң муъавин рәъиси зумрәтъай әркин вә америка уйғур бирләшмисиниң вәкили зилалә мәмәт қатарлиқ паъалийәтчиләр сөз қилип, хитайниң бу инкарчилиқиға күчлүк рәддийә қайтурған.
ирқий қирғинчилиқ дәп аташниң күчлүк пакитлири
хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан бастуруш сийасәтлири кәң көләмдә хәвәр қилинған вә испатланған болуп, мустәқил тәтқиқатчилар, уйғур шаһитларниң гуваһлиқлири вә хитайниң ички һөҗҗәтлиригә асасланғанда, хитайниң уйғурларни вә башқа түркий хәлқләрни кәң көләмдә қамаққа елиш, мәҗбурий туғмас қиливетиш, мәдәнийәт вә диний етиқадни системилиқ чәкләш вә сәрхиллирини тутқун қилиш қилмишлири ашкариланған. бу қилмишлар 1948-йили бирләшкән дөләтләр тәшкилати мақуллиған »ирқий қирғинчилиқни чәкләш вә униң алдини елиш әһдинамиси«дә бекитилгән ирқий қирғинчилиқниң өлчәмлиригә уйғурн болғанлиқи үчүн, америка қатарлиқ онға йеқин дөләт хитайниң бу қилимишлирини ирқий қирғинчилиқ йаки инсанийәткә қарши җинайәт дәп етирап қилған. шундақла, 2022-йили б д т елан қилған уйғурлар һәққидики мәхсус доклатта, хитайниң қилмишлири «инсанийәткә қарши җинайәтләрни шәкилләндүрүши мумкин» дәп алаһидә әскәртилгән.
өзгүр уйғур уйғур почтисиға йеңи қошулған әза болуп, у сийасәт кәспидә оқуған. у, уйғур почтисиниң хәлқъара сийасәткә аъит хәвәр-мақалилирини йазиду.
