uyghur pochtisi, 16-noyabir
xelq’ara qelemkeshler jem’iyiti (PEN International) 15-noyabir dunya mehbus yazghuchilar küni munasiwiti bilen london shehiride uyushturghan pa’aliyette, xitay türmiside yétiwatqan uyghur yazghuchi we obzorchi yalqun rozini himaye qilish chaqiriqi élan qildi.
bu kün yéziqchiliq sewebidin tutup turuluwatqan qelemkeshlerni eslesh we ularning hoquqini qoghdash meqsitide tesis qilin’ghan bolup, PEN International her yili 15-noyabirdin 10-dékabirghiche bolghan mezgilde mexsus chaqiriq yaydurup kéliwatidu. bu yilliq himaye qilish tizimlikige töt neper mehbus yazghuchi wekil süpitide tallan’ghan bolup, ular yalqun rozi (uyghur), rori brankér (wénézu’éla), muhemmed tajedin (aljiriye), miziya amaglobéli (giruziye) qatarliqlardin ibaret.
xelq’ara qelemkeshler merkizi tor bétide we ijtima’iy taratqu supilirida yuqiriqi yazghuchilar üchün ayrim-ayrim tonushturush we chaqiriq élan qilghan bolup, yalqun rozigha atalghan chaqiriqta, uni derhal we shertsiz qoyup bérishni telep qilghan.
yalqun rozining uyghur medeniyitini himaye qilghanliqi jinayet hésablandi
xelq’ara qelemkeshler jem’iyiti tor bétide (PEN International) yalqun rozining qelem arqiliq tinch yol bilen uyghur medeniyiti we kimlikini ilgiri sürüshni teshebbus qilghanliqi üchün jazalan’ghanliqigha orun bergen.
jem’iyetning yollanmisida mundaq déyilgen:
«yalqun rozi tinch yol bilen uyghur medeniyiti, tili we kimlikini ilgiri sürgini üchün jaza ötewatidu. uning xitay ma’arip ministirliki testiqlighan uyghur dersliklirini neshir qilghandin kéyin tutqun qilinishi kültürel ipade we intélléktu’al erkinlikke qarshi ochuq-ashkara hujumdur.»
yollanmining dawamida yene xitay hökümitidin yalqun rozini derhal qoyup bérish, bixeterlikini kapaletke ige qilish we «shinjang» rayonida yürgüzülüwatqan sistémiliq kültürel yoqitish siyasitini toxtitish telep qilin’ghan.
eziz eysa elkün: yalqun rozi özining gunahiszliqqa ishinetti
ammigha ochuq menbelerge asaslan’ghanda, xelqi’ara qelemkeshler uyghur merkizi (International PEN Uyghur Centre)ning re’isi eziz eysa elkün uyghur qelemkeshler merkizige wakaliten pa’aliyetke qatnashqan bolup, yalqun rozi heqqide toxtilip, uning bilen tutqundin ilgiriki uchrishishni yighin ehli bilen ortaqlashqan.
ular 2016-yili bishkekte körüshken bolup, yalqun rozi xizmitidin toxtitilghanliqini éytip bergen.
«sewebini sorighinimda ‘xitaylarni xursen qilghudek ish qilmidim’ dep jawab bergenidi. andin ‘ürümchige qaytimen, héchish qilmaymen, héchqandaq gunahim yoq’ dégenidi. u nahayiti xatirjem körünetti, özining héchqandaq xataliq qilmighanliqigha tolimu ishinetti» deydu eziz eysa elkün.
eziz eysa bu eslime arqiliq, yalqun rozining özining bigunahliqigha ishen’gen halda qaytip kétip, aridin alte ay ötkendin kéyinla tutqun qilin’ghanliqini tekitligen.
sha’ir eziz eysa elkün yene, yalqun rozining mesilisining xitay hökümitining sherqiy türkistanda yürgüzüwatqan qirghinchiliq siyasitining bir qismi ikenlikige diqqet tartqan. u musteqil uyghur soti we b d t melumatlirigha asaslinip, üch milyondin artuq gunahsiz uyghurning yighiwélish lagérlirida yaki qamaq lagérlirida tutuluwatqanliqini, shundaqla, yalqun rozini öz ichige alghan 500 din artuq uyghur yazghuchi, sha’ir we munewwerlerning lagérlarda yaki türmilerde bigunah jazaliniwatqanliqini bayan qilghan.
xelq’ara qelemkeshler jem’iyiti: yalqun rozi qoyup bérilsun
xelq’ara qelemkeshler jem’iyiti yalqun rozining qoyup bérilishi üchün xitayning b d t diki wekili chén shün’ge obyékt qilghan bir imza toplash chaqiriqi élan qilghan.
chaqiriq xétining qisqiche mezmuni töwendikiche bolup, ixtiyar qilghanlar astidiki ulinish arqiliq chaqiriqqa awaz qoshalaydiken: «men sizdin yalqun rozini derhal we shertsiz qoyup bérishingizni, uning bixeterlikini kapaletlendürüshingizni we uyghur yazghuchi-munewwerlirining qanuniy we insaniy hoquqlirigha hörmet qilinishini telep qilimen. ipade erkinliki we kültürni ilgiri sürüsh asasliq insaniy hoquqtur».
imza qoyush adrisi: https://www.pen-international.org/our-campaigns/day-of-the-imprisoned-writer-2025
