uyghur pochtisi, 27-féwral

alip

kishilik hoquq közitish teshkilati (Human Rights Watch) yéqinda élan qilghan maqalisda, 2025-yili féwralda tayland da’iriliri teripidin xitaygha mejburiy qayturulghan 40 neper uyghurning teqdiridin qattiq ensirewatqanliqini bildürdi. teshkilat xitay hökümitidin bu kishilerning hazirqi ehwalini ashkarilashni we ular bilen «tosalghusiz körüshüsh» hoquqi bérishni telep qildi.

teshkilatning bayanatigha asaslan’ghanda, xitay hökümiti qayturulghan bu kishilerning teqdiri we qeyerde ikenlikige a’it uchurlarni izchil yoshurup kéliwatqan bolup, bu xelq’ara qanun boyiche «mejburiy ghayib qilish» qilmishi hésablinidiken.

tayland hökümiti eyni chaghda qayturulghanlarning ehwalini tekshürüsh üchün qerellik ziyaret qilip turush wedisini bergen bolsimu, emma 2025-yili iyun éyidin bashlap bu ziyaretler heqqide héchqandaq xewer bolmighan. ötken yili iyundiki ziyaretlermu tayland we xitay da’irilirining qattiq nazariti astida orunlashturulghan ziyaretler bolup, bu xitayning mejburiy qayturup élip kétish we taylandning mejburiy ötküzüp bérish qilmishini aqlashtin bashqa nerse emes, dep qaralmaqta.

tayland hökümiti 2025-yili féwralda, béyjingning küchlük bésimi we telipige bina’en, xitayning basturush siyasetliridin panahliq tilep qéchip chiqqan we taylandtiki köchmenlerni tutup turush merkezliride 10 yildin artuq qamalghan 40 uyghurni mejburiy qayturup bergen. eyni chaghda ular dériziliri pütünley qara rext bilen tosulghan yük mashinilirida bankok ayrodurumigha élip bérilghan we mexsus ayropilan bilen bankoktin qeshqerge qayturulghan. bu, tayland da’irilirining 2015-yilidiki chong ötküzüp bérish paji’esidin kéyin, uyghurlarni ikkinchi qétim kolléktip halda xitaygha qayturush bolup hésablinidu.

kishilik hoquq közitish teshkilati bu qilmishni xelq’ara qanundiki «mejburiy qayturmasliq pirinsipi» (non-refoulement) ning éghir depsende qilinishi, dep tekitlidi. chünki, bu kishiler xitaygha qayturulghan teqdirde, qiyin-qistaq we bashqa insan qélipidin chiqqan xorluqlargha uchrash xewpining intayin yuqiri ikenliki éniq idi.

tayland we xitay hökümetliri resmiy taratqulirida bu mejburiy qayturushni «a’ilisi bilen jem qilish» dep atighan bolsimu, emma qayturulghanlarning chet eldiki a’ile-tawabi’atliri ulardin hazirghiche héchqandaq uchur alalmay kelmekte. qayturulghanlarning türkiye we bashqa döletlerde yashawatqan a’ile ezaliri tayland hökümitining bu saxta «a’ile jem qilish» bahanisini qattiq ret qilmaqta.

kishilik hoquq közitish teshkilati xitay hökümitining 2016-yildin bashlap uyghurlargha qaratqan siyasetlirini «insaniyetke qarshi jinayet» dep békitken bolup, yéngidin élan qilghan bayanatida xelq’ara jem’iyetni tayland we xitaygha küchlük bésim ishlitip, mezkur 40 kishining ehwalini éniqlashqa chaqirghan.