uyghur pochtisi, 29-yanwar
xitay puqrasi guen xéng derhal qoyup bérilmeydu, chünki amérika dölet xewpsizlik ministirliqi erz qilish hoquqini saqlap qalghanliqini bildürdi. fédératsiye köchmenler sotchisi charshenbe küni xitayning uyghurlarni zor kölemlik tutqun qilish we nazaret qilish qilmishlirini mexpiy sin’gha élish üchün zor xeterge tewekkül qilghan bir xitay öktichisige siyasiy panahliq berdi.
38 yashliq guen xéng ötken yili awghustta niyuyork shtatining shimalida tutqun qilin’ghan bolup, qollighuchiliri uning xitaygha qayturulushidin ensirigenlikini bildürüp türlük pa’aliyetlerni élip barghan; insan heqliri pa’aliyetchiliri uning xitaygha qayturulsa choqum ziyankeshlikke uchraydighanliqidin agahlandurghan. insan heqliri qoghdighuchiliri, «wal strét zhurnili» (The Wall Street Journal) tehrirat bölümining küchlük naraziliqidin kéyin, tramp hökümiti uni xitaygha emes, belki ugandagha déport qilishqa urun’ghan. andin dékabirning axirida, hökümet bu telipidin waz kechken bolsimu, emma guen ependi köchmenler tutup turush ornigha qamalghan.
sotchi charlés m. oslandér guen ependining bergen guahliq sözini «ishenchlik we heqiqetke uyghur» dep bahalidi. sotchi oslandér bir qatar amillarni tilgha aldi, buning ichide tashqi ishlar ministirlikining xitayning uyghurlargha tutqan mu’amilisini ilgiri «irqiy qirghinchiliq» dep békitkenlikimu bar. u yene amérika tashqi ishlar ministirlikining sotqa sun’ghan bir parche xétinimu tilgha alghan bolup, uningda guen ependining xitay hökümitining jinayetlirini pash qilishtiki roli teswirlen’gen.
dölet xewpsizlik ministirliqining adwokati nilés gérriy sot jeryanida ministirliqning bu qarar üstidin erz qilish éhtimali barliqini eskertti. ministirlikning buning üchün 30 kün waqti bar bolup, bu jeryanda guen ependi dawamliq tutup turulidu.
bu qarar tramp hökümitining köchmenlerge qaratqan qattiq qol siyasiti jeryanida körülgen az uchraydighan bir meghlubiyettur. nöwette siyasiy panahliq délolirida ghelibe qilish intayin qiyinlashqan. emma qollighuchilirining éytishiche, guen ependining telipi intayin küchlük asasqa ige iken.
xelq’ara munasiwetlerni ilgiri süridighan, payda almaydighan teshkilat — atlantik kéngishining organ sirtidiki aliy tetqiqatchisi, insan heqliri adwokati reyhan eset: «guen ependining öz közi bilen körüp xatiriligen küchlük delilliri, tramp hökümitining bu wehshiyliklerni irqiy qirghinchiliq dep békitishige muhim salmaq qoshqan» dédi. reyhan eset xanimning inisi 2016-yilidin béri qamaqta turmaqta.
guen ependi muxbirlarning ziyaritini qobul qilip, eyni chaghda köchmenler idarisi xadimlirigha özining höjjetlirini tapshurghanliqini, siyasiy panahliq terep qilghanliqini we amérikida qanunluq ishlesh ruxsiti barliqini éytqanliqini, xadimlar buninggha qiziqmighanliqini bildürgen.
guen ependi eyni chaghni eslep: «ularning diqqiti asasliqi méning amérikigha qandaq kelgenlikimge merkezleshti, shunga men ulargha rastini éyttim», dédi.
guen ependi özining xitaygha qayturulup kétishidin ensireytti. teywende yashaydighan anisi lo yünning éytishiche, lagérlargha a’it sin matériyalliri élan qilin’ghandin kéyin, guen ependining xitaydiki hetta yiraq tughqanlirimu xitay saqchiliri teripidin soraqqa tartilghan.
amérika dölet xewpsizlik ministirliki dékabirda uni xitay bilen siyasiy we iqtisadiy munasiwiti qoyuq bolghan ugandagha déport qilishqa urun’ghanda, guen ependining endishiliri téximu kücheygen. u: «bu bekla eqilge sighmaydighan ishtek tuyuldi», dédi. bir nechche kündin kéyin, mezkur organ yéngi bir körsetme chiqirip, ugandagha déport qilishni peqet köpinche bashqa afriqa döletliridin kelgen köchmenler bilenla cheklidi.
bir nechche ay dawamlashqan jebir-japalargha qarimay, guen ependi amérikigha qéchip kélish qararidin pushayman qilmaydighanliqini éytti. u, bir nechche yildin béri qanunsiz köchmenlerning köpiyishi seweblik tramp ependining néme üchün shunche qattiq siyaset qollan’ghanliqini chüshinidighanliqini bildürdi. u döletning köchmenler siyasitining da’im özgirip turidighanliqini, özining del siyaset qistiliwatqan bir waqitta kélip qalghanliqini oylap: «men peqet sel teleysizrek bolup qaldim, barliq gep shu yerde», dédi.
uning éytishiche, amérika qanun’gha boysunidighan bir dölet idi. u öz kémisige olturup, déngiz arqiliq florida sahiligha chüshüp uzun ötmeyla, bir aptomobilning yol éghizida toxtighanliqini yiraqtin közetken. u: «etrapta héchkim yoq, mashinimu yoq, ademmu yoq idi, shundaqtimu shopur yenila qa’idige emel qiliwatatti. bu mende chongqur tesir qaldurdi», dep eslidi.
guen ependi tutup turush ornidiki uzun künlerning özige oylash üchün yéterlik waqit bergenlikini we hayatida chong bir özgirish yasashni xalaydighanliqini éytti. u ilgiri yalghuz yürüshni, öz aldigha turushni yaqturidighan adem idi. emma türmide turush jeryanida bashqa tutqunlar bilen dostliship qalghan, buning ichide kamérondin kelgen bir köchmen uning rohiy jehettiki éghir bir mezgilni béshidin ötküzüshige yardem qilghan.
bu ehwal guen ependige insanlar otturisidiki alaqining qimmitini hés qildurdi. u: «bashqilargha yardem qilishni xalaymen, belkim bu méning öz hayatimningmu mezmunluq bolushigha yardem qilar», dédi.
nyuyork waqit géziti alaqidar xewiri asasida teyyarlighuchi: tayir imin
