uyghur pochtisi; 13-noyabir
12-noyabir küni kishilik hoquqni közitish teshkilati 51 betlik doklat élan qilip, türkiyede yashaydighan, puqraliqi bolmighan uyghurlar üchün türkiyening bixeter jay emeslikini ilan qildi.
mezkur doklatta türkiyediki uyghurlarning bixeterlikige kéliwatqan tehditler ispatlar arqiliq yorutup bérilgen bolup, kishilik hoquqni közitish teshkilati 13 neper uyghur, 6 neper adwokat we bu heqte melumatqa ége bir türkiye dölet emeldari bilen körüshken we buningdin sirt, türkiye hökümitining siyasetlirini, chégradin qoghlash qararlirini, erzname we bashqa resmiy höjjetlerni tehlil qilghan. yene 2018-yili dékabirdin 2025-yili öktebirgiche bolghan mezgilde qayturush merkezliride tutulghan 33 uyghur bilen munasiwetlik ammigha ochuq xewer menbelirini közdin kechürgen.
uzundin buyan türkiyede turuwatqan uyghurlar ichide pat-pat yoqap kétidighan, saqchilar teripidin tutqun qilinip, taratqular we uyghur teshkilatlirining alaqisi arqiliq andin qoyup bérilidighan ehwallar üzlüksiz yüz bérip kelgenidi. yene nurghun uyghurlarning türkiyede bixeterlikidin ensirep, yawropa, kanada we amérika qatarliq döletlerge kétish üchün qiyinchiliqlargha qarimay kétishke urunidighan hadisiler köyüp kelgenidi.
kishilik hoquqni közitish teshkilati tetqiqatchisi yalqun ulughyol uyghur pochtisigha mundaq dédi: «türkiye-türkiyede yashaydighan, puqraliqi bolmighan uyghurlar üchün bixeter emes. biz bashqa hökümetler üchün töwendikilerni tewsiye qilimiz: türkiyediki uyghur we bashqa musapirlar üchün musapirlarni qayta orunlashturush orunlirini köpeytish hemde a’iliwi jem bolush, ma’arip we ishqa orunlishish meqsetliride uyghurlar we bashqa üchinchi dölet puqralirining türkiyedin bixeter, qanunluq we tertiplik köchüp chiqishi üchün keng qorsaqliq bilen toluqlima yollarni tesis qilish we saqlap qélish kérek. türkiyeni olturaqlishish ijaziti, jümlidin uzun muddetlik iqamiti bar uyghurlar üchün bixeter dölet dep qarimasliq kérek.»
kishilik hoquqni közitish teshkilatining mezkur doklati bu sahede hazirghiche élan qilin’ghan muhim tekshürüsh xaraktérlik höjjet bolup, bu doklat türkiyediki uyghurlarning bixeterlikini kapaletke ige qilish üchün xelq’araliq tonush we tedbir qollinishqa chaqiriq qilishni asasiy meqset qilidu.
kishilik hoquqni közitish teshkilatining mezkur höjjet heqqidiki axbarat matériyali uyghur tilini öz ichige alghan bir qanche tilda élan qilin’ghan bolup, uningda mundaq déyilgen:
(istanbul) kishilik hoquqni közitish teshkilati bügün élan qilghan doklatida, türkiye da’irilirining xitay hökümitidin qéchip amanliq izdewatqan uyghurlarning qanuniy iqametke érishish yollirini téximu qiyinlashturghanliqini bayan qildi.
«emdi qoghdalmaydu: türkiyediki uyghurlar» mawzuluq 51 sehipilik doklatta, türkiye hökümet da’iriliri uyghurlargha saqchi we köchmenler sistémisida xalighanche «cheklesh kodliri» qoyghanliqi qeyt qilin’ghan. bu kodlar arqiliq ular «jem’iyet bixeterlikige tehdit» dep süpetlen’gen. shundaqla, uyghurlarning ilgiriki xelq’araliq qoghdash salahiyitige érishish imkaniyitining we türkiye köchmenler sistémisidiki imtiyazliq mu’amilisining bikar qiliniwatqanliqini otturigha qoyghan. doklatta yene türkiye hökümitining bezi uyghurlarni insanliq qélipidin chiqqan we kemsitküchi shara’itta qamaqqa alghanliqi qeyt qilin’ghan. ularning beziliri «öz ixtiyari bilen qaytish» jedwilige imza qoyushqa mejburlighan. bu ehwal xitay bilen jinayetchilerni qayturush kélishimi bolghan üchinji döletlerge chiqiriwétilish xewpige yol achqan.
kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya bölümi mudiri éléiyn pi’érsun mundaq dédi: «yéqinqi mezgilgiche zulumdin qachqan uyghurlar türkiyede özlirini bixeter hés qilatti. lékin xitay-türkiye munasiwitining yéqinlishishi we erdoghan hökümitining panahlan’ghuchi we köchmenlerge qaratqan basturushining éshishi bilen, köp sanliq uyghur téximu köp ensizlik ichide qéliwatidu.» pi’érsun yene, «bezi uyghurlar, tutulup qayturulush merkezlirige yollinishtin qorqqanliqi üchün, öyliridin chiqishqimu pétinalmaywatqanliqini éytti; yene beziliri bolsa bixeterlikke érishish meqsitide xeterlik yollar arqiliq bashqa döletlerge kétishke uruniwatqanliqini bildürdi,» dédi.
kishilik hoquqni közitish teshkilati, 13 neper uyghur, 6 neper adwukat, we bu heqte melumatqa ige bir türkiye dölet emeldari bilen körüshti. buningdin sirt, türkiye hökümitining siyasetlirini, chégradin qoghlash qararlirini, erzname, we bashqa resmiy höjjetlerni tehlil qildi. teshkilat yene 2018-yili dékabirdin 2025-yili öktebirgiche bolghan mezgilde qayturush merkezliride tutulghan 33 uyghur bilen munasiwetlik ammigha ochuq xewer menbelirini közdin kechürdi.
iqamet ruxsiti türkiye da’iriliri teripidin xalighanche bikar qilin’ghan bir uyghur: «héchqandaq resmiy höjjitim bolmighachqa kündilik éhtiyajliq nersiler üchün dukan’gha chiqishqimu jür’et qilalmaymen. chünki tekrar qayturulush merkizide solinishni xalimaymen,» dédi.
türkiyediki bashqa panahlan’ghuchilar we köchmenler qatarida, panahlan’ghuchilar we köchmenlerge qaritilghan basturush siyasitining tesirige uchrighan uyghurlarghimu «cheklesh kodi» (köpinche ehwalda g 87) qoyuluwatidu. bu kod, xelq’araliq qoghdilish iltimasining ret qilinishigha, iqamet ruxsiti we girazhdanliq iltimasining qobul qilinmasliqigha sewep bolidu. yeni, köpinche ehwallarda selbiy we insan hayatini weyran qilidighan aqiwetlerge sewebchi bolidu. wehalenki bu xil uyghurlar «tertipsiz köchmen» katégoriyisige chüshüp qalidu we bezilirining chégradin chiqirilishi üchün qarar testiqlinidu. herqandaq bir sewep bilen saqchi yaki köchmenler idarisidiki xizmetchige yoluqqinida, qayturulush merkizige yollinidu.
körüshülgen uyghurlar we adwukatliri, uyghurlarning qayturulush merkezliride yaman mu’amilige duchar bolghanliqini bildürdi. ularning köpinchisi «öz ixtiyari bilen qaytish» jedwilige imza qoyushqa mejburlan’ghan. bu jedweller, xitaygha yaki üchünji döletlerge qayturulushning yolini achqan. körüshülgen uyghurlardin az dégende üchining bu jedwelni imzalighanliqi we bularning ichidiki bireylenning xitay bilen jinayetchilarni qayturush kélishimi bolghan birleshken erep emirliklirige chiqiriwétilgenliki bayqaldi.
kishilik hoquqni közitish teshkilati, doklatning yekünlirige qarita pikir bayan qilishi we türkiyediki uyghurlar heqqide melumat bérishi üchün, türkiye hökümitining köchmenler idarisige 2025-yili 23- séntebir we 27 – öktebirde xet yollidi, lékin jawap alalmidi.
cheklesh kodlirining bérilishi, 6458 nomurluq chet’ellikler we xelq’araliq qoghdash qanunining ijra qilinishigha baghliq. lékin bu kodlarning qandaq we néme üchün bérilgenliki éniqsiz. ijra’iyede bu kodlarning qollinilishi edliyediki asas qilin’ghan muddi’a we cheklimiliridin halqip ketkenlikini körüwalghili bolidu. köpinche waqitlarda bu xil kod, sewepsiz, delilsiz yaki qaysi ish heriketning qanunsiz dep qaralghanliqi éniqsiz turupmu qoyilidu.
türkiye qanuni boyiche, kishiler chigradin chiqirish qararigha étiraz qilalaydu. kishilik hoquqni közitish teshkilati 2024 we 2025-yili chiqirilghan besh sot qararini tehlil qildi.bu qararlarning hemmiside sot tarmaqliri, ammiwiy tüzüm we bixeterlikige tehdit élip kélin’gen pé’illarni neqil qilmay turup, uyghurlarni chigradin chiqirish qararlirini mu’eyyenleshtürgen. téximu ensireshke tégishliki bolsa, dawager uyghurlarning xitaygha qayturulghan teqdirde yaman mu’amile körüsh we qiyin qistaqqa élinish xewpi heqqide pakit körsitilmigenliki üchün, qayturmasliq (non-refoulment) qa’idisining tedbiqlanmaydighanliqigha höküm qilinishidur. köp qétim bu xildiki étirazlarni edliyege sun’ghan bir adwukat: «sotchilar cheklesh kodi körginide, peqetla éhtiyatchan bolush üchün, chégradin chiqirish qararigha qarshi chiqqan erzlerni ret qilidu,» dédi.
türkiye hökümitining xelq’araliq qanunning qayturmasliq qa’idisige hörmet qilish mejburiyiti bar. bu qa’ide, döletlerning herqandaq bir kishini zulum, qiyin qistaq we bashqa yaman mu’amilige uchrash xewpi bolghinida, yashash heqqi tehditke uchraydighan yaki éghir kishilik hoquq depsendichilikige duch kélish éhtimalliqi bolghan bir yerge qayturulishini qet’iy chekleydu.
qoshnilardin kelgen addiy shikayet tüpeyli yaki bir jina’iy ishlar délosida ismining chiqip qélishi, déloda aqlan’ghan teqdirdimu kishige cheklesh kodining qoyulushigha sewepchi bolishi mumkin. shundaqla türkiye da’iriliri bashqa döletlerdin kelgen axbarat tüpeylimu cheklesh kodi qoyup qoyishi mumkin. shinjangda uyghurlarning ténchperwer ish heriketliri we kimliklirining ipadilinishini térorizim bilen bir tutidighan xitay hakimiyiti, bir qisim uyghurlarning isimini türkiye dölitige melum qilghanliqi we bu tüpeyli cheklesh kodi qoyulup qalghan ehwallarmu yüz bergenliki bayqalghan.
xitay hökümiti, 2017-yilidin buyan uyghurlargha qarita éghir kishilik hoquq depsendichilikini élip bériwatidu. kishilik hoquqni közitish teshkilati we musteqil qanunshunaslar teripidin bu depsendichiliklerning insaniyetke qarshi jinayet ikenliki delillen’genidi. uyghurlar bolupmu türkiyege oxshash xitay döliti «sezgür» dep qarighan döletlerdin qayturulghinida, erkinlikidin mehrum qélishi, soraqqa tartilishi, qiyin qistaqqa élinishi we insanliq qélipidin chiqqan mu’amilige uchrishi mumkin.
kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya bölümi mudiri éléiyn pi’érsun, «türkiye hökümiti qayturmasliq qa’idisige hörmet qilishi we uyghurlarni xitaygha qayturulush xewpi bolghan üchünji döletlerge yollashni derhal toxtitishi kérek. ularni tunji qarashta panahlan’ghuchi (refugee prima facie) dep tonushi kérek,» dédi. pi’érsun yene, «bashqa hökümetlermu, uyghurlarni türkiyege ötküzüp bérishni toxtitishi kérek; chünki türkiye hazirqi shara’itta uyghurlar üchün bixeter üchinchi dölet emes. buningdin sirt, türkiyediki panahlan’ghuchilarni bashqa bixeter döletlerge qaytidin yerleshtürüshni oylishishi kérek,» dédi.
tallan’ghan üzündiler:
«men xuddi jinayetchidek mu’amile qilindim. bir yil qayturulush merkizide yattim. iqamet ruxsitimni birqanche qétim yingilashqa tirishtim lékin meghlup boldum. köchmenler idarisi axirqi qétimliq iltimasimni ret qilghandin kéyin, dölettin 10 kün ichide chiqip kétishim kéreklikini yetküzdi. bu seweplik, (türkiyedin) ayrilishqa qarar qildim. xitay pasportumning waqti bar idi. yawrupaning bixeterlikige érishishim üchün ötkünche bol bolidu dep qarighan bir döletke ayropilan béliti aldim. türkiye da’iriliri méni ayrodiromda tutiwaldi we ikki yilliq kirishtin cheklesh buyruqi berdi.» – türkiye da’iriliri teripidin cheklesh kodi seweplik xalighanche ijra’iye nazaritige élin’ghan we kéyin türkiyedin ayrilghan bir uyghur, iyun 2025.
«shara’it bek nachar idi. bir qétimida nazaretxana toqquz kün boyiche tüzük tamaq bermidi. yene bir qayturulush merkizide bir hepte simunt yerde yattim we ikki kishi bilen bille bir ediyalni yépindim. kichik bir kamarda 20 kishi bar idi. taziliq deydighan nerse yoq déyerlik. pitlinip qalghan insanlarni kördüm.» – perqliq qayturulush orunlirida nechche ay yatqan bir uyghur, may 2025.
«bezi waqitlarda, «shübhilik» dep qaralghan biri bilen télfun körüshken kishilerge chéghida kod qoyulup qalidu. meslen, «térorizm» gumani bilen tutulghan bir uyghur bar idi. delil yéterlik bolmighanliqi üchün shertsiz qoyup bérildi. lékin délo jeryanida tekshürüsh arqiliq bu kishi bilen télfun körüshkenliki éniqlan’ghan hemmeylen’ge g 87 kodi qoyuldi. mezkur kishi qoyup bérildi lékin bu jeryanda g87 kodi qoyulup qalghanlar arisida hazirghiche köchmenlik salahiyitide mesile körüliwatqanlar bar.» – uyghurlar bilen munasiwetlik erzlerde ishligen bir adwukat, iyul 2025.
«hökümetning, uyghurlarning muddetsiz iqamet ruxsitini bikar qilip ornigha insaniy iqamet ruxsiti bergen ehwallar köp. bu qararlar xalighanche bérilidu. bezi dawagerlerning insaniy iqamitimu bikar qilindi yaki yéngilanmidi. bu xildiki insanlarning beziliri tutup turush merkezliride bir yilghiche yatidu. kéyin, héchqandaq qanuniy salahiyiti bolmighan asasta qoyup bérilidu. bir qanche kündin kéyin saqchi tosighinida qaytidin tutulup, nazaretke élinishi mumkin. küchke ige matériyali bolmighanlar üchün bu heqiqeten qorqunuchluq we xeterlik bir dewriylikke aylinip qaldi. türkiye uyghurlar üchün yashighili bolmaydighan bir jaygha aylinip qéliwatidu.» – uyghurlar bilen munasiwetlik erzlerde ishligen bir adwukat, iyun 2025.»
teyyarlighuchi: tahir imin
