uyghur pochtisi organ xewiri, 21-noyabir

20-noyabir amérika jorj washin’giton uniwérsitéti asiya tetqiqat merkizide uyghur tilidiki musteqil we erkin taratqu bolghan «uyghur pochtisi»ning tesis qilinishi heqqide tunji qétimliq muhakime yighini échildi.

yighin’gha amérika dölet mejlisi ezaliri tebrikname ewetti. uyghurshunas akadémiklar, insan heqliri sahesidiki nopuzluq teshkilatlar wekilliri we uyghur jama’et wekilliri qatnashti.

yighinda muhajirette uyghur tilida, kespiyleshken, inawetlik we ishenchlik taratqu berpa qilishning zörürliki, ashu muddi’a üchün qurulghan uyghur pochtisining nishani, uyghur pochtisigha qoshulghan hazirqi axbaratchilar we ziyaliylar qoshuni, axbaratning süpitige kapaletlik qilish méxanizmi, xitayning saxta teshwiqatigha taqabil turush usulliri, uyghur axbaratchiliqi duch kéliwatqan mesililer we uyghur pochtisining qiyinchiliqlarni hel qilish jehettiki tirishchanliqliri heqqide mexsus muhakime élip bérildi. 

amérika dölet mejlisi ezaliridin jamés makgowérn (James McGovern), jamés walkinshaw (James Walkinshaw) qatarliqlar «uyghur pochtisi» ning qurulghanliqini tebriklep tebrikname ewetti. uyghur pochtisi ularning sözlirini ayrim ilan qilidu.

muhakime yighinigha amérika dölet mejlisi xitay ishliri komitéti (CECC) diréktori we mu’awin diréktorliridin skot félips (Scott Phillips) we péytéru tazi (Piero Tozzi), amérika dölet mejlisi tom lantos insan heqliri komitéti diréktori tod steyin (Todd Stein) qatarliqlarmu qatnashti we dölet mejlisi ezalirining tebrik sözlirini oqup ötti.

yighin’gha yene kommunizim qurbanliri xatire fondi jem’iyiti, «erkinlik sariyi» (Freedom House) we xelq’ara jumhuriyetchiler inistituti (IRI) qatarliq orunlarning wekilliri qatnashti.

uyghur kishilik hoquq qurulushi (UHRP) diréktori ömer qanat uyghur teshkilatlirigha wakaliten «uyghur pochtisi» ning qurulushi we uning muhimliqi heqqide, musteqil,erkin taratqu süpitide uyghurlarning awazi bolushgha bolghan ümid we ‍shenchisni otturigha qoydi. 

uyghur tetqiqati bilen shughullinidighan tetqiqatchilardin jorj washin’gton uniwérsitéti xelq’ara ishlar tetqiqati proféssori shon robérts (Sean Roberts), déréksel uniwérsitéti xelq’ara tetqiqat we zamaniwi tillar bölümining diréktori, proféssor rébékka kilawz (Rebecca Clothey) qatarliqlar qatnashti.

«uyghur pochtisi» ning diréktori tayir imin «uyghur pochtisi» kolléktipigha wakaliten uyghur pochtisining hazirghiche qilghan xizmetliri, nishani, pilanliri we kespiy qoshuni qatarliqlarni tonushturdi.  uyghurpochtisining bash muherriri, yazghuchi tahir hamut izgil wetendiki uyghur yéziqidiki axbarat wasitilirining hazirqi ehwali, «uyghur pochtisi» ning qandaq qilip uyghurlarning awazi bulush üchün tirishchanliq qilidighanliqi heqqide toxtaldi.

tahir hamut izgil mundaq dédi: «xitayning wetendiki uyghurche axbarat wastiliri we tor béketlerni taqiwetkenliki uning uyghurlarning erkin awazidin qorqidighanliqining belgisidur. biz muhajirette uyghurlarning uyghur tilida süpetlik we muntizim axbarat wastisige bolghan éhtiyajini toldurushqa tirishimiz.

uchur menbesining chinliqigha, obiyéktipliqigha kapaletlik qilishimiz lazim, meyli muxbirlirimiz meyli obzorchilirimiz bolsun, choqum menbening ishenchlik bolushigha kapaletlik qilishi kérek.  uyghurlar ötmüshte we hazir saxta uchurlar, xata menbelerning ziyankeshlikige köp uchrighan. biz buningdin saqlinishimiz lazim. «uyghur pochtisi» tehrir bölümi xewerler we obzorlarni tapshurup alghandin kéyin, ularni xelq’ara ölchemdiki axbaratchiliq qa’ide-prinsipliri bilen tekshürüp, delillerni tehqiqlaymiz.»

tahir imin: «uyghur pochtisi» – uyghurlarning bügünki ré’alliqini xatirilesh we uyghurlarning awazini bildürüshni ghaye qilidu. «uyghur pochtisi» – muhajirette uyghur tilida kespiyleshken, musteqil we ishenchlik uyghur tilliq axbarat boshluqini toldurush üchün tirishidu. uyghur diyasporasi ichidiki ‍oxshimighan teshkilat we guruppilarning uyghurlargha a’it zörür ish-heriketlirini oxshash xewer qilidu hemde köp xil pikirlerge sehne béridu. uyghurlarning hoquq sahesidiki uyghur awazi bolupla qalmay, yene her qaysi saheliridiki tereqqiyat we ilgirileshlirigimu alahide orun béridu.biz her qandaq qiyinchiliq aldidimu toxtimaymiz, uyghurlargha muhim bolghan témilarda, köp formatliq mezmunlarni ishlepchiqirish üchün tirishimiz. xitayning saxta uchurlirini pash qilip, uyghurlarning awazini üzüldürmeymiz.

shon robérts: bir xelq ortaq axbarat, taratquni oqughanda, u milletning ortaqliq éngi ashidu. ortaq taratqu bir milletning milli qurulushida intayin muhim. «uyghur pochtisi» yene akadémiklar, siyasetchilerning uyghurlar heqqide ishenchlik melumatlargha érishishi üchünmu muhim rol oynishi mumkin. «uyghur pochtisi» burunqi taratqularda saqlan’ghan mesililerdin saqlinishi lazim, mesilen : uyghur diyasporasidiki teshkilatlarni tallap xewer qilish, menbesini teminlimeslik, uchur teminligüchining bixeterlikige diqqet qilmasliq qatarliq xataliqlarni tüzitip, ishenchlik taratqu qurushi üchün asas hazirlashni ümid qilimen.

déréksel uniwérsitéti proféssori, xelq’ara tetqiqat we zamaniwi tillar bölümining diréktori rébékka kilawz uzundin béri uyghurlarning diyasporadiki milliy kimlikni saqlash ehwali heqqide tetqiqat bilen shughullan’ghan bolup, u muhim söz qildi we muhakime yighinigha riyasetchilik qildi. u sözide xitayning uyghurlarning uyghur tilida ma’arip, neshriyat, medeniyet pa’aliyetlirini élip bérishqa qiliwatqan ziyankeshlikliri heqqide toxtaldi.

u yene muhajirette uyghurlarning tirishchanliq qilip, uyghur tilida taratqu, tor béket we neshriyat orunlirini qurushning uyghurlarning mewjutluq we tereqqiyati üchün intayin muhimliqini tekitlidi. u mundaq dédi:

«men «uyghur pochtisi» ning chet’ellerdiki uyghurlar teripidin, uyghurlar üchün qurulghanliqi, intérnét torini asas qilghan teshebbus bolghanliqidin alahide hayajanlandim. intérnét til we medeniyet kimliki mesililiri bilen tebi’iy baghlan’ghan. til medeniyet uchurlirini tarqitishning merkiziy yoli bolghachqa, yerlik tildiki intérnét bayliqliri bu tilda sözligüchilerge öz turmush usulini namayan qilish we öz endishisi we mesililirini ana tilida anglitishqa yol qoyush arqiliq ulargha hoquq béreleydu. shunglashqa, intérnét bir xelqning öz kimliki we qimmet qarishini bashqilarning belgilishige yol qoymastin, belki özining medeniyet kimliki, qimmet qarishi we endishisini yétildürüsh we tekitleshke imkan béridu. uyghur awazi bolmisa, biz peqet xitay hökümitining uyghurlarning kimliki toghrisidiki bayanati bilenla cheklinip qalimiz. xitay bayanati bolsa bizge uyghurlarning xitay chégrisi ichide xushal yashawatqanliqini sözleydu. biz buning heqiqet emeslikini bilimiz. shu sewebler tüpeylidin, «uyghur pochtisi» ning yolgha qoyulushi uyghur jama’itige qoshulghan waqtida we zörür töhpidur.

 muhakimidin kéyin, su’al-jawab jeryanida yene, axbaratchilar qoshunini teshkillesh, xitayning saxta teshwiqatigha taqabil turush, uyghurlarning hékayisini dunyagha yetküzüsh usulliri, yéziq mesilisini hel qilish, ottura asiya uyghurliri bilen axbarat tili we liniyesini ornitish témilirida chongqur muzakire élip bérildi we teklipler bérildi.

söhbet nahayiti zich we inchike orunlashturulghan bolup, uyghur jama’et wekilliridin elfidar iltibir, irade qeshqeri, mustapa aqsu, medine bawudun, memetjan, abdure’uf, lagér shahitliridin méhrigül tursun qatnashti we köz qarashlirini ipadilidi.

bu «uyghur pochtisi» ning tunji muhakime yighini bolup, aldimizda yene muhim pilanlarni élip bérish aldida turmaqta.