uyghur pochtisi, 31-mart
2026-yili 12-mart xitay memliketlik xelq qurultiyi «milletler ittipaqliqi qanuni»ni maqullighandin kéyin, da’iriler uyghur kimlikini nishan qilghan medeniyet weyranchiliqining yéngi bir basquchini bashlidi.
on yildin artuq waqittin buyan, xitay hökümitining uyghur, tibet we mongghul rayonlirida meschit, mazar we medeniyet miraslirini chéqip tashlighanliqi keng xewer qilin’ghan. sherqi türkstanda, ma’aripta uyghur tilini chekligenliki, ammiwi sorunlardiki diniy belgilerni éliwetkenliki, uyghurche kitaplarni musadire qilghanliqi keng kölemde delillen’gen idi. emma, martning axiridin bashlap, otturigha chéqishqa bashlighan yéngi pakitlar xtay hökümitining axirqi medeniyet belgiliri bolghan lozunka we taxtaylardiki uyghurche xetler, uyghurche uslubta neqshlen’gen bina-imaretlerni chéqish arqiliq axirqi medeniyet iznalirini yoqtish tirishchanliqini téximu kücheytkendek qilidu.
27-mart etrapida, «uyghur taymiz» (Uyghur Times) ürümchi we qeshqerdin kelgen köpligen sinlarni közdin kechürgen bolup, ularda sheher bashqurush xadimlirining dukan, ashxana, talla bazarliri, hetta shexsiy karxanilarning uyghurche wiwiskilirini éliwétiwatqanliqi körülidu. bu lozunka we taxtaylarda peqet xitayche xetlerla qaldurulghanliqini ashkara körgili bolidu.
xitayning «dowyin» (TikTok) supisida keng tarqalghan bir sinda, ürümchidiki chong tiransport merkizi bolghan «üchtash qatnash békiti» (sendongbi qatnash békiti depmu atilidu)diki uyghurche uslubtiki binakarliq amillirining chéqiliwatqanliqi körsitilgen. sinda, shu jaygha yéqin turghan bir uyghur kishi chongqur qayghu bilen mundaq deydu:
«bügün biz ürümchidiki eng gewdilik medeniyet yadikarliqlirining birining weyran qilinishigha shahit boluwatimiz. u bizning eslimilirimizni saqlighan idi. nurghunlirimiz üchün seperlirimiz mushu yerdin bashlinip, mushu yerde axirlishatti. emdi u yoq boldi.»
bashqa sinlarda ishchilarning sheher rayonliridiki uyghurche wiwiskilarni chéqiwatqanliqi körülidu. bir wiwiskigha «öy mülükchilik, élim-sétim» dep yézilghan bolup, yene bir éliwétilgen wiwiska qurulush matériyalliri bilen teminligüchige tewe ikenliki éniqlan’ghan. sin arqa körünüshide bir közetküchining hesret bilen: «bu téxi tügimidi. bir küni choqum qaytip kélidu,» dégenliri anglinidu.
közetküchilerning qarishiche, bu heriket yéngi qanun ramkisi astida uyghur medeniyiti we til kimlikining körünerlik belgilirini pütünley yoqitishtin ibaret téximu keng kölemlik urunushni ekis ettüridu.
mezkur qanun maqullan’ghanda, mutexessisler buning medeniyet weyranchiliqi we mejburiy assimilyatsiyeni qanunlashturidighanliqidin agahlandurghan idi. uyghur pa’aliyetchilirimu bu qanunni qattiq eyibligen.
