уйғур почтиси, 31-март
2026-йили 12-март хитай мәмликәтлик хәлқ қурултийи «милләтләр иттипақлиқи қануни»ни мақуллиғандин кейин, даъириләр уйғур кимликини нишан қилған мәдәнийәт вәйранчилиқиниң йеңи бир басқучини башлиди.
он йилдин артуқ вақиттин буйан, хитай һөкүмитиниң уйғур, тибәт вә моңғул районлирида мәсчит, мазар вә мәдәнийәт мираслирини чеқип ташлиғанлиқи кәң хәвәр қилинған. шәрқи түркстанда, маъарипта уйғур тилини чәклигәнлики, аммиви сорунлардики диний бәлгиләрни еливәткәнлики, уйғурчә китапларни мусадирә қилғанлиқи кәң көләмдә дәлилләнгән иди. әмма, мартниң ахиридин башлап, оттуриға чеқишқа башлиған йеңи пакитлар хтай һөкүмитиниң ахирқи мәдәнийәт бәлгилири болған лозунка вә тахтайлардики уйғурчә хәтләр, уйғурчә услубта нәқшләнгән бина-имарәтләрни чеқиш арқилиқ ахирқи мәдәнийәт изналирини йоқтиш тиришчанлиқини техиму күчәйткәндәк қилиду.
27-март әтрапида, «уйғур таймиз» (Uyghur Times) үрүмчи вә қәшқәрдин кәлгән көплигән синларни көздин кәчүргән болуп, уларда шәһәр башқуруш хадимлириниң дукан, ашхана, талла базарлири, һәтта шәхсий карханиларниң уйғурчә вивискилирини еливетиватқанлиқи көрүлиду. бу лозунка вә тахтайларда пәқәт хитайчә хәтләрла қалдурулғанлиқини ашкара көргили болиду.
хитайниң «довйин» (TikTok) суписида кәң тарқалған бир синда, үрүмчидики чоң тиранспорт мәркизи болған «үчташ қатнаш бекити» (сәндоңби қатнаш бекити дәпму атилиду)дики уйғурчә услубтики бинакарлиқ амиллириниң чеқиливатқанлиқи көрситилгән. синда, шу җайға йеқин турған бир уйғур киши чоңқур қайғу билән мундақ дәйду:
«бүгүн биз үрүмчидики әң гәвдилик мәдәнийәт йадикарлиқлириниң бириниң вәйран қилинишиға шаһит болуватимиз. у бизниң әслимилиримизни сақлиған иди. нурғунлиримиз үчүн сәпәрлиримиз мушу йәрдин башлинип, мушу йәрдә ахирлишатти. әмди у йоқ болди.»
башқа синларда ишчиларниң шәһәр районлиридики уйғурчә вивискиларни чеқиватқанлиқи көрүлиду. бир вивискиға «өй мүлүкчилик, елим-сетим» дәп йезилған болуп, йәнә бир еливетилгән вивиска қурулуш материйаллири билән тәминлигүчигә тәвә икәнлики ениқланған. син арқа көрүнүшидә бир көзәткүчиниң һәсрәт билән: «бу техи түгимиди. бир күни чоқум қайтип келиду,» дегәнлири аңлиниду.
көзәткүчиләрниң қаришичә, бу һәрикәт йеңи қанун рамкиси астида уйғур мәдәнийити вә тил кимликиниң көрүнәрлик бәлгилирини пүтүнләй йоқитиштин ибарәт техиму кәң көләмлик урунушни әкис әттүриду.
мәзкур қанун мақулланғанда, мутәхәссисләр буниң мәдәнийәт вәйранчилиқи вә мәҗбурий ассимилйатсийәни қанунлаштуридиғанлиқидин агаһландурған иди. уйғур паъалийәтчилириму бу қанунни қаттиқ әйиблигән.
