ئۇيغۇر پوچتىسى، 25-مارت
يېقىنقى بىر دوكلاتتا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ «ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى» (UHRP) نىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىدا رەسمىي مەسلىھەت بېرىش سالاھىيىتىگە ئېرىشىشىنى توسۇپ قويغانلىقى ئاشكارىلاندى. بۇ ئەھۋال ب د ت دىكى غەيرىي ھۆكۈمەت تەشكىلاتلىرىنىڭ سالاھىيىتىنى بېكىتىش مۇساپىسىنىڭ بارغانسېرى سىياسىيلىشىپ كېتىۋاتقانلىقىغا بولغان ئەندىشىلەرنى تېخىمۇ كۈچەيتتى.
ئاپتور ئاللىسون لومباردو (Allison Lombardo) «تۆپىلىك» (The Hill) گېزىتىدە ئېلان قىلغان ماقالىسىدە مۇنداق دەپ كۆرسەتتى: 2026-يىلى 1-ئايدىن 2-ئايغىچە بولغان بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى سالاھىيەت بېكىتىش كومىتېتىنىڭ يىغىنىدا — ئامېرىكا قاتناشمىغان بىر شارائىتتا — خىتاي «ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى» (UHRP) نىڭ بارلىق تەرتىپ تەلىپىگە ئۇيغۇن بولۇشىغا قارىماي، ئۇلارنىڭ ئىلتىماسىنى توسۇپ قويغان.
شۇ قېتىملىق يىغىندا، خىتاي ھۆكۈمەت قۇرۇلمىسى ۋە «ھەربىي-پۇقرالار بىر گەۋدىلەشتۈرۈش» پىلانى بىلەن ئالاقىسى بارلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن بىر قىسىم خىتاي تەشكىلاتلىرى سالاھىيەتكە ئېرىشكەن. بۇلارنىڭ ئىچىدە جىڭشى خەلقئارا مەسلىھەتچىلىك مۇلازىمەت شىركىتى (خەينەن) ۋە شەنشى ئاياللار تەنتەربىيە جەمئىيىتى قاتارلىق ئورۇنلار بار
دوكلاتتا يەنە مۇنداق دېيىلدى: خىتاي ئۇزۇندىن بۇيان كۆپلىگەن داڭلىق خەلقئارالىق تەشكىلاتلارنىڭ ب د ت غا كىرىشىگە ئىزچىل قارشى تۇرۇپ كەلگەن. سالاھىيىتى رەت قىلىنغانلار ئارىسىدا «قىيناش قۇربانلىرى مەركىزى»، «دۆلەتلىك ئايال سوتچىلار جەمئىيىتى» ۋە ئىككى پارتىيە ئورتاق قوللايدىغان «توم لانتوس كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئادالەت فوندى جەمئىيىتى» قاتارلىقلار بار.
ب د ت نىڭ ئاشكارىلانغان خۇلاسە دوكلاتىغا ئاساسلانغاندا، ئىلگىرى رەت قىلىنغان ئاز دېگەندە سەككىز خىتاي غەيرىي ھۆكۈمەت تەشكىلاتى شۇ قېتىملىق يىغىندا تەستىقلانغان. بۇ ئەھۋال كۆزەتكۈچىلەر ئارىسىدا سالاھىيەت بېكىتىش مۇساپىسىدىكى «قوش ئۆلچەم» ۋە سىياسىي تەسىرگە نىسبەتەن ئەندىشە پەيدا قىلدى.
«ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى»نىڭ ئىجرايىيە مۇدىرى ئۆمەر قانات، مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ ب د ت سالاھىيىتىگە ئېرىشىش ئۈچۈن كۆپ يىل تىرىشچانلىق كۆرسەتكەنلىكىنى، ب د ت نىڭ بارلىق سوئاللىرىغا تەپسىلىي چۈشەندۈرۈش بېرىپ، بارلىق تەلەپلەرگە تولۇق ئەمەل قىلغانلىقىنى بىلدۈردى.
ئۆمەر قانات مۇنداق دېدى: «تەلەپلەرگە ئۇيغۇن كەلگەن بولساقمۇ، يەنىلا قايتا-قايتا توسالغۇلارغا دۇچ كېلىۋاتىمىز. بۇ توسۇش ھەرىكىتى مۇستەقىل كىشىلىك ھوقۇق نازارەتچىلىكىنى چەكلەشكە بولغان تېخىمۇ كەڭ كۆلەملىك ئۇرۇنۇشلارنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ. بىز سۈكۈت قىلمايمىز.»
«ئۇيغۇر پوچتىسى» بۇنىڭدىن ئىلگىرى ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسى ئاۋام پالاتاسىنىڭ خىتاينىڭ ب د ت نى كونترول قىلىۋالغانلىقىغا ئائىت ئالاھىدە دوكلات ئېلان قىلغانلىقى ھەققىدە خەۋەر بەرگەن ئىدى. تەھلىلچىلەرنىڭ قارىشىچە، بۇ تەرەققىياتلارب د ت دا مۇستەقىل تەشكىلاتلارنىڭ پائالىيەت قىلىش ئەركىنلىكى ۋە سالاھىيىتى مەسىلىسىدىكى توقۇنۇشنى گەۋدىلەندۈرمەكتە. بولۇپمۇ دۆلەت ئىچىدە باستۇرۇش ئېلىپ بارىدىغان ھۆكۈمەتلەرنىڭ خەلقئارالىق ئورگانلار ئۈستىدىن تېخىمۇ چوڭ تەسىر كۈچكە ئىگە بولۇشقا ئۇرۇنۇۋاتقانلىقى دىققەت قوزغىماقتا.
