uyghur pochtisi, 4-mart
ihsan umun
uyghur diyasporasida milliy kimlikni saqlash we tarixiy sawatsizliqni tügitish meqsitide, tonulghan tarixchi doktor nebijan tursun teripidin tesis qilin’ghan mexsus «uyghur tarixi dersxanisi» resmiy ders bashlidi. nöwette dunyaning herqaysi jayliridiki yüzligen uyghurlarning qizghin qatnishishi bilen dawamlishiwatqan bu liksiyeler, uyghur tarixini akadémik ölchemde sistémiliq öginishning tunji qétimliq chong tiptiki tor mektipi bolup qaldi.
igilinishiche, mezkur dersler nöwette «zum» (Zoom) supisi arqiliq dunyaning oxshimighan waqit rayonlirigha maslashturulghan halda élip bérilmaqta. doktor nebijan tursunning bildürüshiche, mezkur derisxanining hazirgha qeder amérika, kanada, yawropa, awstraliye we yaponiye qatarliq döletlerdin 90 gha yéqin ezasi bar iken. ularning a’ile ezaliri we perzentlirini qoshqanda 200 etrapida adem bu derslerni sistémiliq anglawatqan bolup, ezalar sani kündin-kün’ge köpeymekte.
doktor nebijan tursun bu heqte toxtilip mundaq dédi:
«mexsus sistémiliq uyghur tarixi dersi burun héchqandaq yerde bolghan emes, hazirmu yoq. bu tonulghan bir uyghur tarixshunasi teripidin tunji qétim sistémiliq ders qilip tesis qilinishidur. bir yilliq pilanlan’ghan bu derslerde uyghurlarning qedimdin hazirghiche bolghan barliq dewrliri özümning 13 tomluq <uyghur omumiy tarixi> esiri asasida, akadémik ölchemde sözlinidu.»
doktor nebijan tursun nöwette uyghur tarixining xitay teripidin öchürülüsh, özgertilish we yoqitilish xewpige duch kéliwatqanliqini, shunga tarixni adil we ilmiy sherhleshning jiddiy zörüriyet ikenlikini tekitlidi. u yene, diyasporadiki uyghurlar arisida, meyli ziyaliy yaki siyasetchi bolsun, omumiy yüzlük «tarixiy sawatsizliq»ning mewjutluqini otturigha qoydi:
«tarix tereqqiyat eyniki, kelgüsige yol körsetküchtur. tarixini bilmigen, ögenmigen we öginishtin mehrum qaldurulghan millet öz kelgüsini toghra körelmeydu. xulase shuki, ötmüshsiz, tarixsiz kelgüsi yoq.»
bu liksiyeler peqetla sherqiy türkistan da’irisi bilen cheklinip qalmay, «yawro-asiya uyghur tarixi» namida keng da’irilik merkiziy asiya we türkiy xelqler tarixi bilen baghlinishliq halda ötülmekte. deris heqliq bolup, oqughuchilar tézimlitish arqiliq qatnashsa bolidiken.
liksiyege qatnishiwatqan oqughuchilar doktor nebijan tursunning liksiyeliridin alghan tesiratlirini nahayiti yuqiri bahalimaqta. amrikidin bu liksiyege qatnishiwatqan tonulghan jama’et erbabi semet awut öz tesiratini bayan qilip mundaq dédi:
«biz wetende oqughan tarixiy romanlarda héssiyat we perezler köp idi. lékin doktor nebijan tursunning liksiyeliri uzun waqitliq ilmiy tetqiqat we pakitlargha asaslan’ghanliqi üchün, biz burun bilmeydighan nurghun yéngi bilimlerge érishiwatimiz. liksiyeler jelip qilarliq sözliniwatidu. öz tariximizni, doktur nebijan tursundek tarix tetqiqat alimlirimizdin anglashning neqeder zörür ikenlikini téximu hés qiliwatimen.»
mezkur oqughuchi yene yash ewladlarni öz millitining tarixini tiriship öginishke, shundaq qilghandila milliy ghurur we söygüning téximu küchiyidighanliqini tewsiye qildi.
doktor nebijan tursunning bu türdiki sistémiliq liksiyelirining kéngiyip bérishi, uyghur yashlirining kimlik yiltizini saqlap qélishida muhim bir burulush nuqtisi bolup qalidighanliqi mölcherlenmekte.
