shöhret hoshurning süriye xatirisi (2): alahide etiret jengchiliri bilen helep ziyariti

shöhret hoshur

helep urushining ehmiyitini bilgendin kéyin, munasiwetlik rehberlerge uyghur jengchiler muhim rol oynighan ashu jeng meydanlirini we ular qedem basqan yollarni bir körüsh arzuyumni bayan qildim.

bularda «in’ghimas» dep atilidighan bir herbiy guruppa bar iken. bu guruppa urushlarda eng aldinqi septe orun alidiken. qiyin ötkellerdin ötüsh, chong tosaqlarni bösüsh, jengge yol échish shularning zimmiside iken. manga uyghurchidekla anglan’ghan «in’ghimasi» dégen bu atalghu belkim erebche bolsa kérek, (1) emma men bu guruppining funksiyisige qarap uni «alahide etiret» dep atidim.

17-noyabir, besh neper jengchi bilen idlibtin helepke qarap yolgha chiqtuq. manga hemrah bolghan bu jengchiler süriyege 10-12 yash chaghlirida kelgen bolup, hazir 22 bilen 30 yash arisida iken. hazirghiche ularning aldi yüznechche qétim, arqisi 20-30 qétim jengge kiriptu. bulardin töt nepiri alahide etiret (in’ghimas)ning jengchiliri iken, bir nepiri dron (uchquchsiz ayropilan) etiritining xadimi iken. renggi-rohi, boy-turqi bir-biridin kélishken bu jengchilerge belliridiki tapancha xoymu yarishiptu. ularning qeddini tik tutup méngishliri, chebdes qedemliri helep köchilirigha hösn qoshuptu. ular bezide ikki yénimda, bezide aldi-keynimde sep bolup mangghinida, hés qilghinim bixeterlik tuyghusidin köprek iptixarliq tuyghusi. uning üstige, olturghan mashinimiz urushta besher esedning emeldarliridin olja élin’ghan aliy mashina idi, oljigha tayinip yashashning hozuri heqqide belgilik nezeriyiwi chüshenchige ige idim, mana emdi uning emeliy hozurini tunji qétim hés qilmaqtimen. bu yashlarning ortaq alahidiliki ular gepni az qilidu, emma köprek ularning qeddi we qedemliri sözleydu. yol üstide kochilap yürüp jeng qisseliri heqqide éghiz achquzdum.

aptorgha hemrah bolghan alahide etret jengchiliri: ömer muxtar, eli muxtar, muhemmed, abdullah ezzam

ular helep sheher etrapidiki bir qanche yerde toxtap, manga neq meydanni körsitip turup bir qanche xeterlik urushni teswirlep berdi. yer-jay, qoral-yaraq namlirini we bir qisim herbiy atalghularni bilmigenlikim üchün urush teswirlirini bekmu chüshinip kételmidim.
igilishimche, uyghur jengchiler tonél qézish we uningdin paydilinishta alahide tejribilik we maharetlik iken. süriye azatliqidiki axirqi bir shiddetlik jengde, uyghur jengchiler tonél arqiliq esedning herbiy qarargahining ichidin hujum qiliptu we urushning ghelibiside hel qilghuch rol oyniptu (bu heqte kéyinki qisimlarda ayrim toxtilimen). bu jengchiler tagh urushi, sheher urushi, tüzlenglik urushi qatarliq jeng meydanlirida chéniqiptu.
«sheher urushi eng nazuk, chünki düshmenning nedin chiqishini bilgili bolmaydu. taghutlar (besher esedning qoshunlirini démekchi) xelq siyaqigha kiriwélip üshtümtüt hujum qilidu. shundaq bolsimu, buyruq boyiche, herqanche gumanliq bolsimu qolidiki qoralni körmey turup hujum qilmiduq, qoralni körgende awwal teslim bolushqa chaqirduq… shundaq bolghachqa, xelq ichide ishenchke érishtuq.
shundaqtimu, <türkistanliqlar jengde chékinmeydu> deydighan namimiz bolghachqa, beziler bizdin biraz chöchüydu…»
alahide etiret jengchisining bu sözlirige yene bir sepdishi gep qatti:
«chöchügininingmu paydisi boldi adash, bir hésapta…»
u gépining axirini yutiwetti, men shu «payda»ni bilish üchün gep kochilidim:
«helepning bixeterlikige uyghurlar mes’ul dep anglidim, urush toxtighandin kéyin néme ishlar bar siler qilidighan?»
«esedning qalduq küchliri bar, burunqi heshemetlik hayatini séghin’ghanda yene meghlubiyitige ten bermeydu, üshtümtüt hujum qilidu, ularni tazilash, tinjitish wezipimiz bar…»
«undaqta toxtimay kocha charlamsiler?»
«umu bar, köp hallarda nuqtida turimiz.» dédi u. uning «nuqtida» dégini sheher etrapidiki tekshürüsh nuqtiliri iken.
«yerlik jengchiler tosaqta turidu, biz nuqtining ichide olturimiz.»
démek bayiqi déyilgen payda shu iken:
tekshürüsh nuqtilirida uyghur jengchiler ishxanida olturidiken, yerlik jengchiler sirtta yol tosidiken; yerlikler öz’ara kélishelmigende, uyghur jengchilerni yardemge chaqiridiken, bular heywisige tayinip mesilini asanla bir terep qilidiken.
«heywenglarni ishlitip qoyidikensilerde pat-pat.»
« adimige qarap. mümkin qeder mesilini özlirige hel qildurimiz.»
«nuqtining ichide olturup zérikmemsiler?»
« yanfon oynap olturimiz.»
bu semimiy jawabqa yene bir jengchi gep qatti:
«téléfon oynighach watsaptin silerning tillighininglarni anglap olturimiz…»
dégendek, ijtima’iy taratqular dunyani bekla kichiklitiwetti. bu jengchiler muhajirettiki uyghurlar arisida boliwatqan gep-sözlerning hemmisidin xewerdar iken. chaqchaq arilash qilin’ghan bu shikayetni bashqa so’allardimu anche-munche uchrattim.
komandir, jama’et erbabi abdurehman qari bilen xaliy söhbitimizde u mundaq dédi:
«biz bu süriye qedemlirini basqanda, bizge qarita jeng meydanining sirtidin kélidighan, hetta öz ichimizdin kélidighan hujumlargha könglimizde teyyarliq bar idi. shunga tordiki bezi qopal tenqidler bizni upratmaydu, ulargha perwa qilmaymiz. peqet yashlar biraz bi’aram bolidiken, bezide ösmür balilirimizmu anglap qalidiken.
ular: <dada bizni mundaq deptu> dése néme dep izahat bérishimizni bilimey qalimiz, bolupmu perzentlirimizge erepliship ketmeslikni, milliy kimlikni qoghdashni tewsiye qiliwatqan waqitlirimizda…»
men uchur-teshwiqattiki yétersizliklirimiz sewebidin arimizda herxil uqushmasliqlarning barliqi, waqit ötkensri undaq pikirlerningmu özgiridighanliqini bildürüp, bu témigha chékit qoydum.

helepning meshhur sépilini we uyghur jengchiler berbat qilghan esed armiyesining herbiy qarargahini körüp bolghandin kéyin, idlibqa qaytip, esir namazini uyghur meschitide oquduq. bügün namazxanlarning yérimi dégüdek herbiyche-partizanche forma kiygen idi. herbiyche kiyin’gen bu namazxanlar közümge shundaq yéqimliq köründiki, oruqimu, sémizimu, égizimu, pakarimu, yumuqimu, paniqimu xuddi dunyaning eng güzel insanliridek meslikimni keltürdi. bularni közümge bunche chirayliq körsitiwatqini ashu herbiyche formimidu yaki ularning jenglerde tawlan’ghan wujudimidu dep oylinip qaldim, hemde jawabini tézla taptim: ene shu forma we turuqta ipadilen’gen bedelge, xeterge, jengge we ölümge teyyar turush rohi idi! namazdin kéyin idlib bazar ichidiki karwan réstoranida ghizalanduq. men bir texse leghmenni yérimlashturghiche, bu jengchiler bir yérim texsidin leghmen’ge qoshup ikki ziqtin kawapni bir terep qilip boluptu.
«balilar, töküwetmigensiler tamaqni?» dep soridim chaqchaq qilip.
«töküwettuq, tügmen’ge.» dédi etiret bashliqi xuzeyfe, chaqchaqni derhal chüshinip.
démek, démek on nechche yéshida chiqip ketken bu balilar tügmenni bilidiken. «tügmen» dégen shu bir sözdin ularning wetenning her tash, her siqim topisini rohida yüdüp yürüwatqanliqini hés qildim; manga körsitiwatqan hörmet-éhtiramliridin özliri kichik chiqip ketken millitining kengri qoynigha qaytishqa qanchilik teshna ikenlikini bayqidim; jeng qisselirini sözligende ghelibisini bek tentene qilip ketmeslikliridin chala qalghan arzulirini, bu yerdikidinmu muqeddes bir jengni kütiwatqanliqini hés qildim.
shunimu eskertkim bar: bularning éghizidin «jihad, ümmet, jennet» dégen geplernimu anglimidim; belkim waqtim qisqa kepqalghandu, belkim bular gep qilidighan emes, heriket qilidighan kishiler bolghanliqi üchündur. qisqisi, bularning kiyiwalghan herbiy formisigha, tompaytip chiqiriwalghan tapanchilirigha yarisha özliride herbiy bir mijez-xaraktérni yétildürgenlikige shahit boldum. bu süpet, bu heywe, bu güzellikni allah yaman nezerlerdin saqlighay!
(dawami bar)

izahat: (in’ghimasi -( aِnْghِmَasِyّ )erebche söz bolup, xeterlik heriketlerde düshmen aldinqi sépige bösüp kirgüchi alahide heriket guruppisini körstidu, «hemishe ölümge teyyar turghuchi guruppa» dep namimu bar-muherir)

eskertish: aptor yéqinda süriyeni ziyaret qilip, uyghur jama’iti bilen biwasite pikir almashturghan we bir yürüsh yazmilarni élan qilghanidi. «uyghur pochtisi» oxshimighan pikirlerge sehne bérish pirinsipi boyiche, süriyediki uyghurlar heqqidimu musteqil awazgha orun berdi. obzorlarda otturigha qoyulghan pikir we köz-qarashlar aptorning musteqil pikri bolup, «uyghur pochtisi»ning meydanigha wekillik qilishi natayin.