uyghur pochtisi, 16.mart
alp
süret menbesi: amérika tamozhna we chégra qoghdash idarisi (CBP) / Flickr
amérikining nopuzluq iqtisad we siyaset metbu’atliridin biri bolghan «The Wire China» torida 2026-yili 15-mart küni nuh bérman (Noah Berman) imzasida élan qilin’ghan yéqinqi bir maqale, «uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni» (UFLPA) ning ijra qilinish musapiside sür’etning astilawatqanliqini otturigha qoydi. maqalide bayan qilinishiche, tiramp hökümitining « amérika birinchi » siyasiti we xitay bilen bolghan munasiwette soda menpe’etini ewzellikke ige qilish pozitsiyesi, tarixiy ehmiyetke ige bu qanunning ijra küchini ajizlashturup qoyush xewpini tughdurmaqta.
maqalidiki eng muhim nuqtilarning biri, tiramp hökümitining nsan heqliri mesilisige tutqan «soda xaraktérlik» pozitsiyesi bolup, aptorning qarshiche, nöwettiki hökümet uyghur mejburiy emgiki mesilisini sap exlaqiy we qanuniy mejburiyet süpitide körmestin, belki xitay bilen bolghan baj we bashqa soda söhbetliride téximu köp menpe’etke érishishning bir «baha tallishish karti» süpitide ishlitishke mayil iken. bu xil yüzlinish, mejburiy emgek mallirini amérika baziridin pütünley cheklesh iradisining nöwettiki siyasiy menpe’etler üchün qurban qiliniwatqanliqidin bésharet béridu.
maqalidiki sitatistikiliq melumatlar bu endishini téximu kücheytidu: ötken bir yilda amérika tamozhna da’iriliri toxtatqan mejburiy emgek mallirining qimmiti 178 milyon dollar bolup, bu 2024-yilidiki 1.4 milyard dollarliq toxtitish miqdarigha sélishturghanda 87 pirsent töwenligenlikini körsitidu. shuning bilen birge, hökümet mejburiy emgek qara tizimlikige bir yildin buyan birer yéngi shirketnimu qoshmighan.
maqalige asaslan’ghanda, amérika ichidiki bir qisim küchlük soda guruhliri we chong karxanilarning hökümetke qiliwatqan bésimi (Lobbying) körünerlik ashqan; bolupmu quyash énérgiyesi, toqumichiliq we téxnika sahesidiki shirketler teminlesh zenjiridiki murekkeplikni bahane qilip, «uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni» (UFLPA) ning qattiq tekshürüsh ölchemlirini yumshitishni telep qilghan. tiramp hökümitining «amérika iqtisadini janlandurush» wedisi bu karxanilargha yol échip bergen bolup, netijide nsan heqliri cheklimilirining iqtisadiy payda aldida ikkinchi orun’gha chüshüp qélish xewpi kücheygen.
maqalide yene tiramp hökümitining siyasiy logikisidiki ziddiyetlermu tenqid qilin’ghan. hökümet xitaygha qaratqan baj siyasitini «dölet menpe’eti» dep jar salsimu, emeliyette mejburiy emgek mallirining bazargha kirishige wasitilik süküt qilish arqiliq, amérika iqtisadini zulum üstige qurulghan teminlesh zenjiri arqiliq janlandurmaqchi bolghan. «bajni köp töliseng bazargha kiriwer» dégen bu xil pozitsiye xitay hökümitige «amérikining exlaqiy pirinsiplirini soda arqiliq sétiwalghili bolidu» dégen xeterlik signalni bérish bilen birge, xitayning uyghurlarni nishan qilghan mejburiy emgek sistémisining dawamlishishigha wasitilik yol échip bermekte.
gerche weziyet shunche murekkep bolsimu, aptorning qarishiche, amérika parlaméntidiki her ikki partiyedin ezalarning bu qanunni qoghdash iradisi yenila eng axirqi mudapi’e sépi bolup qalmaqta. parlamént ezalirining hökümetning ijra’iye jeryanidiki boshangliqini eyiblep, «uyghur mejburiy emgikining aldini élish qanuni» (UFLPA) ning peqet bir siyasiy qoral emes, belki insaniy qedir-qimmetni qoghdaydighan bir sinaq téshi ikenlikini tekitlishi zor ehmiyetke ige.
xulasiligende, «The Wire China» tori otturigha qoyghan bu pakitlar, tiramp dewridiki amérika siyasitining «wijdan bilen payda» otturisidiki bir qiyin tallashqa duch kelgenlikini körsitip béridu. eger siyasiy menpe’etler nsan heqliri pirinsipliridin üstün tursa, bu peqet bir qanunning meghlobiyiti bolupla qalmastin, belki xelq’araliq exlaq we adaletning yimirilishi bolup qalidu.
menbe: https://www.thewirechina.com/2026/03/15/has-trump-shelved-the-uyghur-forced-labor-law/
