27-yanwar

muherirdin : «uyghur pochtisi» (Uyghur Post) tori muhajirettiki uyghur siyasiy herikitining musapisini sistémiliq xatirilesh, arxiplashturush we awamgha tonushturush meqsitide, teshkilatlarning yilliq xizmet xulasilirini élan qilishni bashlidi. biz herqaysi teshkilatlarning ötken bir yilda élip barghan muhim pa’aliyetlirini «uyghur pochtisi» arqiliq jem’iyet bilen ortaqlishishni ümid qilimiz.

bu teshebbus teshkilatlar ara öz’ara chüshinishni kücheytish, qolgha keltürülgen netijiler arqiliq xelqimizge ümid we righbet béghishlash we uyghur dewasining netijilirini untulmas tarixiy höjjetke aylandurush qatarliqlarni meqset qilghan. 

töwendiki maqale-«yawropa uyghur inistituti»teshwiqat bölümi teripidin teyyarlan’ghan.

2025-yili dunyada nurghun chong weqeler yüz berdi. bolupmu dunya gé’opolitikisida alemshumul özgirishler yüz bérip, döletler, guruppilar we shexslerning peqet öz menpe’etinila közleydighan, ilgiri körülüp baqmighan esheddiy menpe’etpereslik, shexsiyetchilik xahishi ewj aldi. nurghun kishiler bu tuyuqsiz özgirishler sewebidin néme qilarini bilmey téngirqap qaldi. dunya démokratiyesining bashlamchisi dep atalghan amérikida körülgen bu siyasiy quyun dunyaning hemme jaylirigha ghayet zor tesirlerni élip keldi.

ezeldin dunya iqtisadiy, herbiy we siyasiy saheliride gigant hésablinidighan amérikini özining ayrilmas ittipaqdishi dep qaraydighan, 27 döletning birlikidin teshkil tapqan yawropa ittipaqi, bu özgirishlerge nisbeten teyyarliqsiz bolghanliqi sewebidin, amérika we xitaydin ibaret ikki küchning birla waqittiki bésimigha duch keldi. shu munasiwet bilen yawropa ittipaqining xitaygha bolghan siyasitide keskinlik ajizliship, xitayning insan heqliri depsendichilikige qarita bildüridighan aktip inkasliri azlap ketti.

inistitutimiz yawropa ittipaqining siyasiy we iqtisadiy merkezlirining biri bolghan parizh shehirige jaylashqanliqi sewebidin, elwette bu boran-chapqunlarning wasitilik we wasitisiz tesirige uchrap keldi. siyasiy sahediki bu buruqtum weziyet we dunyada körülüwatqan kirizislar, bezide uyghur mesilisini chong döletlerning kündilik kün tertipide arqa pilan’gha ötüp qalghan bir mesilige aylandurup qoydi. emma uyghur irqiy qirghinchiliqining taratqularda tilgha élinmasliqi, xitayning xelq’ara bésim sewebidin zulumni toxtatqanliqidin dérek bermeydu. eksiche, bu qirghinchiliq meyli insaniyet yaki medeniyet jehettin bolsun, bir sékuntimu toxtimay dawamlishiwatidu.

mushundaq alahide weziyette, «yawropa uyghur inistituti» köpchilikning birlikte küch chiqirishi we keng uyghur di’asporasidiki qérindashlarning yéqindin qollap yardem bérishi bilen, duch kelgen qiyinchiliqlargha bash egmey, yawropaning siyasiy we akadémiye saheside uyghur irqiy qirghinchiliqini keng kölemde anglitish, uyghur kimliki we medeniyitini qoghdash jehette toxtimay tiriship keldi. biz 2025-yili töwendikidek muhim xizmetlerni élip bérip, belgilik netijilerni qolgha keltürduq:

  1. inistitutimizning uzun yilliq türlük qiyinchiliqlargha qarimay körsetken tirishchanliqi netijiside, axiri parizh shehirining awat rayonidin ikki qewetlik bir binagha ige bolduq. inistitut xizmetchilirimiz bir tereptin türlük pa’aliyetlerni uyushtursa, yene bir tereptin bérilgen bu orunni uyghurche uslubta zinnetlesh üchün toxtimay küch chiqardi. bu jehette hemdemde bolghan we maliye jehettin qollighan dostlirimizgha cheksiz rehmitimizni bildürimiz. di’asporadiki barliq uyghurlarning bu orunni öz öyidek körüp, buningdin kéyinki pa’aliyetlerge aktip qatnishishini we üzlüksiz yardemde bolushini ümid qilimiz.
  1. fransiyediki chong ammiwi teshkilatlardin biri bolghan «singga frans» (SINGA France) bilen hemkarliship, tunji qétim mexsus bir muhajirlar jem’iyitige qaratqan pirogrammini yolgha qoyduq. bu pirogramma irqiy qirghinchiliq, dölet halqighan zorawanliq we basturushlargha duch kelgen uyghurlargha qaritilghan bolup, dangliq pisxologlarning yétekchilikide heqsiz pisxikiliq meslihet bérish mulazimiti bilen teminleydu.
  2. inistitutimiz yawropadiki dangliq tetqiqat orunliri we uniwérsitétlar bilen hemkarliship, polshaning krakow shehiride «5-nöwetlik xelq’araliq uyghur tetqiqati yighini»ni muweppeqiyetlik ötküzdi. bu qétimliq yighin «zémin, hayatliq we emgek: yéngi chégra rayonidiki mustemlikichilik we kapitalistik tereqqiyatning ul esliheliri hemde bayanliri» dégen témini merkez qilghan asasta ikki kün dawamlashti. yighinda dunyaning herqaysi jayliridin kelgen alimlar doklat berdi; yighin jeryani inistitutimizning yutub qanilida neq meydandin tarqitildi.
  1. 2025-yili fransiye döletlik sherq tilliri we medeniyiti inistitutida (INALCO) «mustemlikisizleshtürülgen uyghurshunasliq küni» ötküzüldi. bu alahide künde mustemlikichiliktin xaliy bolush, eslime, di’aspora, medeniyet we gé’opolitikiliq qarshi turush qatarliq témilarda ilmiy doklatlar bérildi we munaziriler élip bérildi.
  1. 2025-yili «parizh uyghur mektipi» pa’aliyetlirini üzlüksiz dawamlashturup, uyghur di’asporasidiki perzentlirimizning ana til ma’aripigha bir kishilik töhpimizni qoshtuq; shundaqla mektipimizni téximu rawajlandurush we tereqqiy qildurush üchün izchil tirishchanliq körsettuq.
  2. «yawropa uyghur inistituti» 2025-yili awghustning béshida, normandiyede ötküzülgen yashlarning «küreshchiler» (Les Résistants) féstiwalida, «xelq’ara mustemlikichilikke qarshi turush küreshliri» témisidiki söhbet yighinigha qatnashti. inistitut wekilliri yighinda uyghurlarning mesilisi hergizmu xitayning «ichki mesilisi» emes, belki pütünley mustemlikichilikke qarshi azadliq kürishi ikenlikini firansuz yashlirigha yene bir qétim sistémiliq chüshendürdi.
  3. «yawropa uyghur inistituti» 2025-yili fransiye yéshillar partiyesining yazliq uniwérsitétida (L’université d’été) ötküzülgen «uyghur irqiy qirghinchiliqi we dunya iqtisadi» témisidiki söhbet yighinigha qatnashti. pa’aliyetning tunji künige orunlashturulghan bu söhbette, inistitutimiz yéshillar partiyesi parlamént ezalirigha uyghur irqiy qirghinchiliqining asasliq terkibliridin biri bolghan mejburiy emgek, shundaqla xitayning fransiyediki chégra halqighan basturush siyasiti toghrisida tepsiliy doklat berdi.
  1. 2025-yili «yawropa uyghur inistituti» öz tarixida tunji qétim «luyi lümiyégh» (Louis Lumière) tenterbiye merkizide ötküzülgen parizh 20-rayonluq uyushmilar munbirige qatnashti.
  2. xitay hökümiti uyghur irqiy qirghinchiliqini «normallashturush» we özining gherb elliridiki obrazini yaxshilash üchün, mexsus teshkilligen «shinjang wekiller ömiki»ni parizhgha ewetti. inistitutimiz bu ömekning atalmish «parizh gé’osiyaset akadémiyesi» namidiki shexsiy organda ötküzgen yérim künlük doklatigha qarshi turush üchün, mezkur organ aldida namayish teshkillidi. bu arqiliq xitayning irqiy qirghinchiliqni yoshurushqa urun’ghan suyiqestlik «opératsiyesi»ni pash qildi we shermende qildi.
  1. inistitutimiz fransiyening yilliq eng chong ammiwi heriketliridin biri bolghan «ayallargha qaritilghan jinsiyetchilik we jinsiy zorawanliqlargha qarshi chong namayish»qa tunji bolup uyghur ayallirigha wakaliten qatnashti. mezkur namayishning teshkiliy komitéti uyghurlargha mexsus orun ajritip, uyghur mesilisini pelestin, kon’go we sudan mesililiri bilen bir qatarda, nöwette ayallar eng qattiq zulumgha uchrawatqan jiddiy nuqtilar tizimlikige qoydi. shundaqla, «yawropa uyghur inistituti»ning teshkillishi bilen, uyghur ayalliri tunji qétim mezkur namayish sehniside sözge chiqip öz awazini anglatti.
  1. «yawropa uyghur inistituti» xitayning téz moda markisi shéyin (Shein) ning parizhdiki tarixiy soda merkizi «b.h.w» (BHV) da magizin échishigha küchlük qarshiliq bildürdi. inistitutimiz parizhdiki türlük muhit asrash heriketliri we balilar heqlirini qoghdash uyushmiliri bilen birliship, shéyinning parizhdiki tunji magizinining échilish künini ongushsizliqqa uchratti. bu qarshiliq heriketliri nechche hepte dawamliship, yüzge yéqin dangliq markining mezkur soda merkizidin ayrilishigha seweb boldi. netijide, bu tarixiy soda merkizi quruqdélip qélip, taqilip  qélish girdawigha bérip qaldi.
  1. 2025-yilining béshida, taylandta tutup turuluwatqan 40 neper uyghurning xitaygha mejburiy qayturulush xewpining aldini élish üchün, «yawropa uyghur inistituti» fransiye we yawropa parlaménti ezalirini seperwer qilip, bir qatar jiddiy diplomatik pa’aliyetlerni élip bardi.
  2. merkizimiz yene bir qanche qétim muxbirlarni kütüwélish yighini orunlashturup, uyghur mesilisining fransiye axbarat saheside üzlüksiz kün tertipte turushi we jama’et pikrining diqqitini tartishi üchün aktip tirishchanliq körsetti.
  3. «yawropa uyghur inistituti» 2025-yilliq noruz bayrimini parizhdiki pars, tajik, özbek we kurd di’asporaliri bilen birlikte daghdughiliq tebriklidi. bu arqiliq ortaq medeniyet qimmet qarishini namayan qilish bilen birge, oxshimighan muhajirlar jem’iyiti otturisidiki dostluq we ittipaqliqni kücheytti.
  4. 2025-yilliq «8-mart xelq’ara ayallar hoquqi küni»de, «yawropa uyghur inistituti» mustebit we mustemlikichi réjimlargha qarshi küreshte sistémiliq ittipaqliq qurush üchün, özining ittipaqdash teshkilatliri bolghan «iran adalet», «erkin rusiye» we «pars chembiriki» qatarliq organlar bilen birlikte birleshme bayanat élan qildi hemde namayishta öz ittipaqdashliri bilen bir septe ortaq yürüsh qildi.

muherir: gülqiz